د افغانستان د معاصرې تراژېدۍ ریښې
پرله پسې کودتاوې، د واک ناڅاپي انتقال، ایډیالوژیکې سیالۍ او د سړې جګړې نړیوال رقابت، افغانستان د نړۍ د سترو قدرتونو د سیالۍ په ډګر بدل کړ.
د شلمې پېړۍ له دویمې نیمایي راهیسې افغانستان په داسې سیاسي بدلونونو کې ښکېل شو چې د دولت بنسټونه یې ورو ورو کمزوري کړل.
پرله پسې کودتاوې، د واک ناڅاپي انتقال، ایډیالوژیکې سیالۍ او د سړې جګړې نړیوال رقابت، افغانستان د نړۍ د سترو قدرتونو د سیالۍ په ډګر بدل کړ.
کله چې یو دولت له داخلي اختلافونو، کمزورې ادارې او سیاسي بېثباتۍ سره مخ شي، بهرني ځواکونه د نفوذ فرصت پیدا کوي.
د افغانستان په قضیه کې هم همداسې وشول، هر ځواک هڅه وکړه چې د خپلو ستراتیژیکو موخو لپاره په هېواد کې خپل نفوذ پراخ کړي، او له بده مرغه یو شمېر افغان سیاسي ډلې هم د خپلو لنډمهالو ګټو لپاره د همدې سیالیو برخه وګرځېدې.
د هر دولت اساسي مسؤلیت د ملي حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او د خلکو د امنیت ساتنه ده، خو کله چې ملي اجماع کمزورې شي، د قانون واکمني زیان وویني او سیاسي اختلافونه د خبرو پر ځای د وسلو له لارې حل شي، دولت خپل اغېز له لاسه ورکوي.
د افغانستان معاصر تاریخ د همدې حقیقت ژوندۍ بېلګه ده.
د افغان ولس قربانۍ بېشمېره وې سرتېري، افسران، ملکي وګړي، دیني عالمان، استادان، محصلان او عام خلک د جګړو اصلي قربانیان شول، خو ډېری هغه کسان چې د سیاسي پرېکړو واک یې درلود، ونه توانېدل د ملت د اوږدمهالو ګټو لپاره یو ګډ دریځ خپل کړي.
همدا تجربه موږ دې پایلې ته رسوي چې د ملي ګټو ساتنه یوازې د شعارونو په وسیله نه کېږي. یو پیاوړی دولت، مسلکي امنیتي ځواکونه، قانون ته ژمنتیا، ملي یووالی او متوازنه بهرنۍ پالیسي د هر خپلواک هېواد د بقا اساسي شرطونه دي.
له همدې امله، د افغانستان د معاصر تاریخ ارزونه باید د احساساتو پر ځای د اسنادو، حقایقو او ملي مسؤلیت پر بنسټ ترسره شي، ځکه راتلونکی نسل حق لري چې د خپل هېواد د تېرو تجربو په اړه حقیقت وپېژني او له هغو څخه د راتلونکي لپاره سمه لاره وټاکي.
د افغانستان معاصر تاریخ دا څرګندوي چې هېڅ بهرنۍ لاسوهنه یوازې د بهرنیو قدرتونو د ارادې له امله نه بریالۍ کېږي، بلکې هغه وخت اغېزمنه کېږي چې په کور د ننه سیاسي اختلافونه، کمزوری دولت، اداري فساد او د ملي اجماع نشتوالی موجود وي. هر کله چې افغانان سره وېشل شوي، پردیو ته د نفوذ او مداخلې زمینه برابره شوې ده.
د تېرو پنځو لسیزو په اوږدو کې نړیوالو او سیمهییزو قدرتونو افغانستان د خپلو ستراتیژیکو سیالیو د ډګر په توګه وکاراوه، د هغوی موخه د افغانستان سوکالي نه وه، بلکې د خپلو امنیتي، سیاسي او اقتصادي ګټو خوندي کول وو. په داسې شرایطو کې د افغان دولتونو تر ټولو ستر مسؤلیت دا و چې د ملي ګټو پر محور یو واحد دریځ غوره کړي، خو په ډېرو پړاوونو کې دا کار په بشپړ ډول ترسره نه شو.
ځینې حکومتونه د داخلي اختلافونو، کمزورې ادارې او ناسمو سیاسي محاسبو له امله ونه توانېدل چې د بهرنیو فشارونو پر وړاندې د هېواد ملي ګټې په اغېزمنه توګه خوندي کړي. کله چې ملي بنسټونه کمزوري شي، بهرنۍ پرېکړې د کورنیو پرېکړو ځای نیسي او د هېواد برخلیک د نورو د سیالیو قرباني کېږي.
له بلې خوا، د جهاد تر بریا وروسته افغان ولس تمه لرله چې د قربانیو پایله به یو سولهییز، متحد او قانونمحور افغانستان وي، خو د واک پر سر اختلافونو، د سیاسي تفاهم نشتوالي او خپلمنځي جګړو دا تاریخي فرصت له منځه یووړ، د دولتي بنسټونو کمزوري کېدل، د ملي اردو او ادارو ړنګېدل، او د پلازمېنې او نورو ښارونو جګړو ولس له سختو کړاوونو سره مخ کړ.
دا یو تاریخي حقیقت دی چې د هرې دورې مشران د خپلو پرېکړو مسؤلیت لري، تاریخ نه د اشخاصو د ستاینې لپاره لیکل کېږي او نه د هغوی د سپکاوي لپاره، بلکې د دې لپاره لیکل کېږي چې ملتونه د تېرو تجربو څخه زده کړه وکړي، هره پرېکړه چې د ملي ګټو پر ځای شخصي، تنظیمي، یا ګوندي ګټو ته لومړیتوب ورکړي، د هېواد د اوږدمهاله زیان لامل ګرځي.
نن ورځ د افغانستان لپاره تر ټولو مهم درس دا دی چې د دولت ځواک باید د قانون، ملي یووالي، مسلکي ادارو او د خلکو پر باور ولاړ وي، که دا اصول پیاوړي نه شي، نو هر بهرنی ځواک به بیا هم د نفوذ فرصت ومومي.
افغانستان د احساساتي شعارونو نه، بلکې د ملي تفکر، علمي سیاست، قوي دولت او د ټولو افغانانو د ګډ مسؤلیت له لارې خپل راتلونکی خوندي کولای شي. همدا د تاریخ تر ټولو ستر درس دی.
د شوروي ځواکونو تر وتلو او د ډاکټر نجیب الله د حکومت تر سقوط وروسته، افغان ولس هیله لرله چې د اوږدې جګړې پای به د سولې، ملي پخلاینې او د یوه ځواکمن اسلامي دولت د جوړېدو پیل وي خلکو فکر کاوه چې د کلونو قربانۍ به د ملي یووالي، امنیت او آبادۍ لامل شي خو له بده مرغه، د هېواد سیاسي واقعیت بل لور ته ولاړ.
د قدرت د سولهییز لېږد او د ګډ حکومت د جوړېدو پر ځای، د بېلابېلو جهادي تنظیمونو ترمنځ سیاسي اختلافونه ژور شول. د واک د وېش پر سر بېباوري او رقابت په چټکۍ سره په پوځي شخړو واوښت د دې جګړو تر ټولو لوی زیان ولس ته ورسېد زرګونه بېګناه وګړي ووژل شول، سلګونه زره کورنۍ بېځایه شوې او د کابل او نورو ښارونو زیربناوو ته درانه زیانونه واوښتل.
دا یو دردناک حقیقت دی چې د جهاد اصلي قربانیان عادي افغانان وو، خو د جګړو سیاسي پرېکړې د محدودو مشرانو له خوا کېدې. هر مشر چې د خبرو، جوړجاړي او ملي تفاهم پر ځای د وسلو لاره غوره کړه، د تاریخ پر وړاندې د خپلو پرېکړو مسؤلیت لري، دا مسؤلیت باید د اسنادو، تاریخي شواهدو او بېطرفه څېړنو پر بنسټ وارزول شي.
په همدې پړاو کې دولتي بنسټونه هم سخت کمزوري شول پوځ، پولیس، قضایي او اداري ادارې له جدي ستونزو سره مخ شوې، د دولت د واکمنۍ کمزوري کېدو د امنیتي خلا د رامنځته کېدو لامل شوه، او همدغه حالت وروسته د نوو وسلهوالو ډلو د راټوکېدو لپاره مناسب چاپېریال برابر کړ.
د افغانستان تاریخ موږ ته دا درس راکوي چې د جګړې ګټونکی نه وي. که سیاسي اختلافونه د ملي تفاهم، قانون او خبرو له لارې حل نه شي، نو پایله یې تل د ولس لپاره غم، بېوزلي او وراني وي. د واک لپاره جګړه ښايي لنډمهاله سیاسي بریا ښکاره شي، خو د ملت لپاره اوږدمهاله ماتې وي.
نن اړتیا ده چې د تېرو لسیزو پېښې د احساساتو او سیاسي تعصب پر ځای، د علمي څېړنو او تاریخي اسنادو له مخې وارزول شي، یوازې په دې توګه به راتلونکی نسل وکولای شي د خپلو تېرو تجربو څخه سمه زده کړه وکړي او د افغانستان راتلونکی د ملي یووالي، قانون واکمنۍ او ګډ مسؤلیت پر بنسټ جوړ کړي.
د تاریخ ستر درس دا دی چې هېڅ ډله، ګوند یا مشر د ملت له ګټو لوړ نه دی. هره پرېکړه چې د افغانستان ملي حاکمیت، د خلکو امنیت او ملي یووالی زیانمن کړي، د تاریخ په حافظه کې د پوښتنې او ارزونې وړ پاتې کېږي. همدا راز، هره قرباني چې افغان ولس د خپلواکۍ او ثبات لپاره ورکړې، د درناوي وړ ده او باید د سیاسي رقابتونو قرباني نه شي.
کله چې دولت کمزوری شي، قانون خپل اغېز له لاسه ورکړي او وسلې د خبرو ځای ونیسي، نو د ناامنۍ او بېثباتۍ لپاره زمینه برابریږي. د افغانستان په معاصر تاریخ کې هم د کورنیو جګړو دوام د داسې شرایطو د رامنځته کېدو سبب شو چې په پایله کې نوې سیاسي او پوځي ډلې راڅرګندې شوې.
د ۱۳۷۱ هـ ش وروسته خپلمنځي جګړو نه یوازې د خلکو ژوند او شتمنۍ زیانمنې کړې، بلکې د دولت اداري او امنیتي جوړښتونه یې هم سخت کمزوري کړل. د قانون واکمني له ستونزو سره مخ شوه، اقتصادي فعالیتونه ودرېدل، میلیونونه افغانان کډوال شول او د خلکو پر راتلونکي باور زیانمن شو، همدغه حالت د دې لامل شو چې د امنیت، نظم او ثبات غوښتنه د خلکو تر ټولو لویه هیله وګرځي.
په همدې چاپېریال کې طالبان د یوه نوي ځواک په توګه راڅرګند شول د هغوی د چټک پرمختګ تر شا بېلابېل عوامل موجود وو، د کورنیو جګړو ستړیا، د خلکو د امنیت غوښتنه، فساد او د دولت کمزوري دا هغه فکتورونه وو چې د هغوی د نفوذ په پراخېدو کې یې ونډه لرله، د دې دورې بشپړه ارزونه باید د تاریخي اسنادو او علمي څېړنو پر بنسټ وشي.
د افغانستان د معاصر تاریخ یوه مهمه پوښتنه دا ده که سیاسي مشران د ملي تفاهم، ګډ حکومت او د قانون د حاکمیت پر لور ګامونه پورته کړي وای، ایا هېواد به بیا هم د اوږدې کورنۍ جګړې او نوې بېثباتۍ سره مخ شوی وای؟
دا پوښتنه د تاریخ د څېړونکو لپاره د بحث وړ ده، خو بېشکه دا ویلای شو چې د سیاسي جوړجاړي نشتوالي د بحران په ژورېدو کې مهم رول درلود.
د تاریخ په محکمه کې مسؤلیت یوازې د وسلې پر مټ نه ټاکل کېږي. سیاسي پرېکړې، ناسمه محاسبه، د ملي ګټو پر ځای د ډلهییزو ګټو لومړیتوب او د سولې د فرصتونو له لاسه ورکول هم تاریخي مسؤلیتونه دي. له همدې امله، د افغانستان د ټولو سیاسي پړاوونو ارزونه باید د انصاف، اسنادو او حقایقو پر بنسټ وشي.
افغان ولس د تېرو لسیزو په اوږدو کې بېساري قربانۍ ورکړې دي. د همدې قربانیو درناوی دا ایجابوي چې راتلونکی نسل د تېرو ناکامیو ریښې په سمه توګه وپېژني او داسې سیاسي فرهنګ رامنځته کړي چې په هغه کې قانون، ملي یووالی، حساب ورکونه او د ملي ګټو ساتنه د هرې پرېکړې بنسټ وي.
همدا د افغانستان د راتلونکي لپاره تر ټولو ستر درس دی: هغه ملتونه چې له خپل تاریخه په رښتینې توګه زده کړه وکړي، کولای شي خپلې تېروتنې تکرار نه کړي، خو که تاریخ د احساساتو او سیاسي تعصب قرباني شي، نو راتلونکی به هم د تېر په څېر له کړاوونو ډک وي.
د ۲۰۰۱ کال له سیاسي بدلون وروسته، افغان ولس یو ځل بیا د سولې، ثبات او د یوه ځواکمن دولت د جوړېدو هیله پیدا کړه، خو له بده مرغه نړیوالې ټولنې له افغانستان سره دوه ګونی چلند وکړ. د دې پر ځای چې د ملت تر منځ یووالی را منځ ته کړی د ملت د ویشلو هڅه یې وکړه او نوي نظام په جوړښت کې یې داسې ستونزې را منځ ته کړي چې د دولت مشروعیت او د خلکو باور کمزوری کړ، اداري فساد، د قانون د حاکمیت کمزورتیا، د سیاسي اړیکو پر بنسټ ګمارنې، د ملي ګټو پر ځای شخصي او ډلهییزې سیالۍ، د اصلاحاتو په عملي کولو کې پاتې راتلل او بهرنی اشغال، دا د هغو ننګونو له ډلې وو چې د نظام پر راتلونکي یې ژور اغېز وکړ.
له بلې خوا، د دولت او خلکو ترمنځ واټن زیاتېده. په ځینو سیمو کې د خلکو اقتصادي ستونزې، بېکاري، د خدماتو کمښت، د بهرنیو ځواکونو خپل سري، بهرنۍ لاسوهنی او د عدالت په برخه کې نیمګړتیاوې د دې سبب شوې چې حکومت ونه توانېږي د ټولنې د ټولو قشرونو باور ترلاسه کړي.
په ۲۰۲۱ کال کې د جمهوري نظام سقوط د یوه واحد علت پایله نه وه، بلکې د کلونو راټولو شویو سیاسي، امنیتي، اقتصادي او نړیوالو ستونزو محصول و. د دې پېښې علمي او تاریخي ارزونه باید د احساساتو پر ځای د اسنادو، شواهدو او دقیقو څېړنو پر بنسټ وشي، ځکه یوازې په دې توګه راتلونکی نسل د ورته تېروتنو له تکرار څخه ژغورل کېدای شي.
د افغانستان د وروستیو پنځوسو کلونو تجربه یو مهم حقیقت ثابتوي: هغه دولت چې ملي یووالی، قانون، عدالت، مسلکي ادارې او د خلکو باور له لاسه ورکړي، د اوږدمهاله ثبات ساتل ورته ستونزمن کېږي، برعکس، هغه نظام چې د ملي ګټو پر محور جوړ شي، د خلکو ملاتړ ولري او خپل بنسټونه پیاوړي کړي، کولای شي د بهرنیو فشارونو او داخلي بحرانونو پر وړاندې مقاومت وکړي.
د افغانستان راتلونکی د تېرو اختلافونو په تکرار کې نه، بلکې د ملي تفاهم، قانون واکمنۍ، متقابل درناوي او د ټولو افغانانو په ګډ مسؤلیت کې نغښتی دی. دا د تاریخ هغه درس دی چې هېڅ نسل باید ترې سترګې پټې نه کړي.
د افغانستان د تېرو پنځو لسیزو تاریخ موږ ته دا ښيي چې د یوه ملت تباهي یوازې د بهرني فشار له امله نه رامنځته کېږي؛ بلکې کله چې داخلي اختلافات، کمزورې ادارې، ناسمې پرېکړې او د ملي ګټو پر ځای شخصي او ډلهییزو موخو ته لومړیتوب ورکړل شي، نو بهرني عوامل هم د بحران د ژورېدو فرصت پیدا کوي.
افغانستان ډېر ځله د نړۍ د قدرتونو د سیالیو ډګر ګرځېدلی، خو زموږ تر ټولو لویه ستونزه دا وه چې په ډېرو تاریخي پړاوونو کې د ملي اجماع او ګډ دریځ جوړولو توان کمزوری پاتې شوی دی. د یوه هېواد خپلواکي یوازې د وسلو په وسیله نه ساتل کېږي، بلکې قوي دولت، سالمه اداره، ملي یووالی، قانون واکمني او د خلکو باور د خپلواکۍ اصلي ستنې دي.
د افغانستان د هرې دورې ارزونه باید د انصاف او حقیقت پر بنسټ وشي. نه باید د یوه وخت ټولې تېروتنې پر یوه لوري واچول شي او نه باید د هېڅ ډلې یا مشر کړنې له تاریخي ارزونې څخه مستثنا وبلل شي. تاریخ د ستاینې او غندنې تر څنګ د زده کړې وسیله ده. هغه ملتونه چې له خپلو تېروتنو زده کړه کوي، د راتلونکي د جوړولو فرصت پیدا کوي.
د افغانستان خلکو په تېرو لسیزو کې سترې قربانۍ ورکړې دي. د پوځ سرتېري، ملي مبارزان، بزګران، کارګران، ښوونکي، محصلان او عام وګړي ټول د جګړو قربانیان شوي دي. د دوی د قربانیو درناوی دا غواړي چې راتلونکی افغانستان د جګړې پر ځای د سولې، دښمنۍ پر ځای د تفاهم، او شخصي ګټو پر ځای د ملي ګټو پر بنسټ جوړ شي.
زموږ د تاریخ تر ټولو لویه نیمګړتیا دا وه چې ډېر ځله مو د ستونزو د حل لپاره د خبرو، قانون او ملي تفاهم پر ځای د زور او تقابل لاره غوره کړه. د دې لارې پایله تل د ولس لپاره درد، بېوزلي او وروسته پاتې کېدل وو.
اوس د راتلونکي نسلونو مسؤلیت دی چې د تېر تاریخ له تجربو څخه زده کړه وکړي. افغانستان داسې سیاست ته اړتیا لري چې د ټولو افغانانو عزت، حقونه او ملي ګټې خوندي کړي؛ داسې دولت ته اړتیا لري چې مسلکي ادارې ولري، د قانون پر وړاندې ټول یو شان وګڼي او د هېواد حاکمیت د شخصي او ډلهییزو ګټو څخه لوړ وبولي.
تاریخ به د هغو کسانو په اړه قضاوت وکړي چې د هېواد د برخلیک په ټاکلو کې یې رول درلود. خو د راتلونکي افغانستان جوړول یوازې د تاریخ موضوع نه ده، دا د اوسني نسل ګډ مسؤلیت دی.
د افغانستان د ژغورنې لاره په تېرو دښمنیو کې نه، بلکې په ملي یووالي، رښتینولۍ، عدالت، پوهې او ګډ کار کې ده.
که افغانان له خپل تاریخ څخه سمه زده کړه وکړي، نو هغه هېواد چې دومره قربانۍ یې ورکړې دي، کولای شي یو ځل بیا د سولې، ثبات او پرمختګ پر لور حرکت وکړي.
لنډې او کره خبرې بیا په دې را څرخی چې افغانستان باید خپل تېر تاریخ هېر نه کړي، خو باید د راتلونکي د جوړولو لپاره د تېرو غمونو بندیوان هم پاتې نه شي. د تاریخ تر ټولو ستر درس دا دی چې ملتونه د یووالي په ځواک ژوندي پاتې کېږي او د تفرقې له امله کمزوري کېږي. د طالبانو واکمني باید د تیرو تجربو څخه بشپړه ګته پورته کړي، تر څو هیواد مو د سعادت پر لور سوق او ډ سیالانو سره سیال شی. په افغانستان کې جګړه ته لمن وهل یو خل بیا د ملت کړول دی. ښه لاره د تفاهم او یوه او بل ته د درناوی لاره ده.
ژور درنښت