پاکستان د توپان په منځ کې: د ستراتیژیک عمق میراث او د سیمه‌ییز نفوذ ننګونې

پاکستان د توپان په منځ کې: د ستراتیژیک عمق میراث او د سیمه‌ییز نفوذ ننګونې

د پاکستان اوسنی وضعیت د یوه واحد عامل پایله نه ده، بلکې د داخلي، سیمه‌ییزو او نړیوالو عواملو د تعامل نتیجه ده.

سریزه

پاکستان نن ورځ د یوه داسې حساس تاریخي پړاو له ازموینې سره مخ دی چې امنیتي، سیاسي او اقتصادي ننګونې پکې یو له بل سره تړلې دي. د دغه هېواد روان وضعیت یوازې د اوسنیو پېښو پایله نه ده، بلکې د څو لسیزو د ستراتیژیکو انتخابونو، سیمه ییزو بدلونونو او کورنیو جوړښتي ستونزو انعکاس هم دی.

پاکستان د سړې جګړې له دورې راهیسې د سیمې په امنیتي معادلو کې مهم رول لوبولی دی، د افغانستان جغرافیایي موقعیت، د هند سره تاریخي شخړې، د منځني ختیځ اړیکې او د نړیوالو قدرتونو سیالۍ هغه عوامل دي چې د پاکستان د بهرني او امنیتي سیاست په جوړښت کې یې مهم اغېز درلودلی دی. خو د نړیوال او سیمه ییز نظم د بدلون له امله، اسلام آباد اوس له دې پوښتنې سره مخ دی چې څنګه خپل تاریخي سیاستونه د نوو واقعیتونو له مخې بیا تنظیم کړي.

د ستراتیژیک عمق میراث

د «ستراتیژیک عمق» مفهوم د پاکستان د امنیتي فکر یوه مهمه برخه وه، په ځانګړې توګه د افغانستان په اړه د دې تګلارې موخه دا وه چې پاکستان داسې سیمه ییز چاپېریال ولري چې د امنیت له نظره ورته مناسب وي او د احتمالي ګواښونو پر وړاندې د مانور وړتیا ولري.

خو د وخت په تېرېدو، یو شمېر څېړونکي استدلال کوي چې د دې تګلارې ځینې پایلې له لومړنیو محاسبو سره توپیر درلود. اوږدمهاله جګړو، د وسله والو ډلو پراختیا او د سیمه ییزو سیالیو دوام داسې امنیتي شرایط رامنځته کړل چې اغېزې یې د پاکستان دننه هم محسوسې شوې.

د پاکستان یو شمېر سیاسي او فکري شخصیتونو هم د دې موضوع په اړه د بیاکتنې غوښتنه کړې ده. افراسیاب خټک په خپلو څرګندونو کې د هغو سیاستونو پر اړه اندېښنه ښودلې چې وسله والې ډلې د سیمه ییزو اهدافو لپاره د وسیلې په توګه کاروي، او ټینګار یې کړی چې اوږدمهاله ثبات د پیاوړو مدني بنسټونو او روښانه ستراتیژۍ له لارې ترلاسه کېدای شي.

جنوبي پنجاب او د وسله والو شبکو موضوع

پاکستانۍ څېړونکې عایشه صدیقه په خپل مشهور کتاب Military Inc.: Inside Pakistan’s Military Economy او خپلو ګڼو مقالو او مرکو کې د پاکستان د امنیتي جوړښتونو، سیاسي اقتصاد او ځینو وسله والو شبکو د رامنځته کېدو په اړه بحث کړی دی.

نوموړې د جنوبي پنجاب یادونه کوي چې په تېرو لسیزو کې د ځینو وسله والو ډلو لپاره د جلب، تنظیم او ملاتړ یوه مهمه سیمه بلل شوې ده. هغې د «پنجابي طالبانو» اصطلاح د یوه واحد سازمان پر ځای د بېلابېلو ډلو او جریانونو د یوه پېچلي جوړښت لپاره کارولې ده.

د دې موضوع مهم ټکی دا دی چې د افراطیت او وسله والۍ پدیده یوازې د یوې سیمې یا ټولنې له زاویې نه شي تحلیل کېدای؛ بلکې د سیاسي، امنیتي او ټولنیزو شرایطو مجموعه ده چې د دې ډول جریانونو د رامنځته کېدو زمینه برابروي.

د پاکستان دننه د بیاکتنې غږونه

په پاکستان کې د امنیتي او بهرني سیاست په اړه بحث یوازې د بهرنیو شنونکو ترمنځ محدود نه دی، بلکې د دغه هېواد دننه هم پراخ بحث پرې روان دی.

پخواني سفیر حسین حقاني په خپلو لیکنو کې استدلال کړی چې د ستراتیژیکو موخو لپاره د غیر دولتي وسله والو لوبغاړو پر تکیې، په ځینو مواردو کې، د پاکستان پر نړیوال اعتبار او بهرنیو اړیکو اغېز کړی دی.

مفکر او فزیک پوه پروېز هودبهوي بیا د دین، سیاست او دولت د اړیکو په اړه بحث کړی او د هغو بهیرونو په اړه یې اندېښنه څرګنده کړې چې د افراطي فکر د پراختیا سبب کېدای شي.

همدارنګه، د پاکستان یو شمېر خبریالانو او شنونکو، لکه حامد میر او نجم سیټي، د ملکي او پوځي ادارو د اړیکو، سیاسي ثبات او د پیاوړو مدني بنسټونو د اړتیا په اړه بحثونه کړي دي.

افغانستان: بدلېدونکي حسابونه

افغانستان د پاکستان د ستراتیژیکو محاسبو یوه اساسي برخه پاتې شوې ده. خو د افغانستان وروستیو بدلونونو وښودله چې سیمه ییز واقعیتونه د پخوا په څېر نه دي.

د کابل او اسلام آباد اړیکې د امنیتي موضوعاتو، سرحدي مسایلو او د وسله والو ډلو د فعالیتونو له امله له ننګونو سره مخ دي. په ځانګړې توګه د پاکستاني طالبانو تحریک (TTP) فعالیتونه د پاکستان لپاره یوه مهمه امنیتي موضوع ګرځېدلې ده.

له بلې خوا، د افغانستان د سیاسي راتلونکې په اړه د پاکستان پخوانۍ محاسبې له نویو واقعیتونو سره مخ شوې دي. د بېلابېلو افغان جریانونو سره د اړیکو ساتلو هڅو تل هغه پایلې نه دي ورکړې چې تمه ترې کېده.

کورني فشارونه: امنیت، سیاست او اقتصاد

پاکستان له یو شمېر داخلي ننګونو سره هم مخ دی. په خیبر پښتونخوا کې امنیتي ستونزې، په بلوچستان کې سیاسي او امنیتي مسایل، د کشمیر موضوع، اقتصادي فشارونه او سیاسي اختلافات د هېواد پر ثبات اغېز لري.

په سیاسي ډګر کې د ملکي او پوځي ادارو د اړیکو موضوع هم د بحث یوه مهمه برخه ده. د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمن په خپلو وروستیو څرګندونو کې د سیاسي بهیر، ادارو او د واک د توازن په اړه نیوکې او اندېښنې مطرح کړې دي.

منځنی ختیځ او خلیجي هېوادونه: د نفوذ او فرصتونو ننګونه

د پاکستان اړیکې له خلیجي هېوادونو سره تاریخي او ژورې دي. د کارګرو پاکستانیانو حضور، اقتصادي اړیکې، انرژي، پانګونه او امنیتي همکاري د دې اړیکو مهم اړخونه دي.

خو په منځني ختیځ کې د وروستیو کلونو بدلونونو د پاکستان لپاره نوې ننګونې رامنځته کړې دي. خلیجي هېوادونو خپلې بهرنۍ اړیکې او اقتصادي شراکتونه متنوع کړي او اوس د پانګونې، ټکنالوژۍ، اقتصادي ثبات او اوږدمهاله ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ پرېکړې کوي.

ځینې شنونکي باور لري چې پاکستان تل نه دی توانېدلی چې د خپلو امنیتي لومړیتوبونو، سیمه ییزو اړیکو او اقتصادي اړتیاوو ترمنځ مناسب توازن رامنځته کړي. د دې له امله یې د ځینو سیمه ییزو فرصتونو د بشپړې ګټې اخیستنې وړتیا محدوده شوې ده.

اصلي ننګونه د خلیجي هېوادونو سره د اړیکو په اصل کې نه ده، بلکې دا ده چې څنګه تاریخي اړیکې په نوو اقتصادي او ستراتیژیکو شراکتونو بدلې شي.

پایله: د نوې ستراتیژۍ اړتیا

د پاکستان اوسنی وضعیت د یوه واحد عامل پایله نه ده، بلکې د داخلي، سیمه ییزو او نړیوالو عواملو د تعامل نتیجه ده.

د دې هېواد لپاره اساسي اړتیا دا ده چې د امنیت، اقتصاد، ډیپلوماسۍ او داخلي ثبات ترمنځ نوی توازن رامنځته کړي. یوازې امنیتي محاسبې د یوه هېواد د اوږدمهاله نفوذ د ساتلو لپاره کافي نه دي؛ اقتصادي ځواک، سیاسي ثبات او اغېزمنه ډیپلوماسي هم د ملي ځواک مهم عناصر دي.

پاکستان نن د یوه مهم انتخاب په درشل کې دی: ایا کولی شي د تېر وخت تجربې د راتلونکي لپاره د نوې ستراتیژۍ په جوړولو کې وکاروي، که به د پخوانیو محاسبو له اغېزو سره مخ پاتې شي؟

د سیمې راتلونکی به تر ډېره د دې پورې تړلی وي چې پاکستان څنګه خپل رول او سیمه ییز نفوذ په یوه بدلیدونکي نړیوال نظم کې بیا تعریفوي.

لیکوال:پروفیسور ډاکټر عبیدالله برهاني/ نیویارک