د مصنوعي ځیرکتیا په عصر کې د سقراط پیغام
که سقراط نن ژوندی وای، څه به یې ویلي وای؟ که د لرغوني یونان ستر فیلسوف سقراط نن زموږ په منځ کې وای، ښايي دا پوښتنه یې مطرح کړې وای: «ایا تاسو خپل اولادونه د معلوماتو د حفظولو لپاره روزئ، که د حقیقت د موندلو لپاره؟» سقراط هېڅکله خپلو شاګردانو ته چمتو ځوابونه نه ورکول، بلکې د پرلهپسې پوښتنو په کولو یې هغوی فکر کولو ته اړ ایستل.
ولې یوازې معلومات بسنه نه کوي، بلکې ژوره تفکر د راتلونکي تر ټولو ستر مهارت دی.
نن ورځ د نړۍ ډېر استادان، پوهنتونونه او کارورکوونکي له یوې ګډې اندېښنې سره مخ دي: د محصلانو او زدهکوونکو بنسټیز مهارتونه، لکه لوستل، لیکل، تحلیل، منطقي استدلال او حساب، په تدریجي ډول کمزوري کېږي. ډېر کسان دا ستونزه مصنوعي ځیرکتیا (AI)، ټولنیزو رسنیو یا د لوړو زدهکړو د کیفیت ټیټېدو ته منسوبوي؛ خو یوه فلسفي څېړنه بل لید وړاندې کوي: کېدای شي ستونزه یوازې د مهارتونو کمېدل نه وي، بلکې د «مهارت» د مفهوم بدلون وي.
که سقراط نن ژوندی وای، څه به یې ویلي وای؟
که د لرغوني یونان ستر فیلسوف سقراط نن زموږ په منځ کې وای، ښايي دا پوښتنه یې مطرح کړې وای:
«ایا تاسو خپل اولادونه د معلوماتو د حفظولو لپاره روزئ، که د حقیقت د موندلو لپاره؟»
سقراط هېڅکله خپلو شاګردانو ته چمتو ځوابونه نه ورکول، بلکې د پرلهپسې پوښتنو په کولو یې هغوی فکر کولو ته اړ ایستل. هغه پوهېده چې هغه ذهن، چې خپله سمه پوښتنه راپورته کولای شي، تر هغه ذهن ډېر ځواکمن دی چې یوازې د نورو ځوابونه حفظ کړي وي.
نن مصنوعي ځیرکتیا په څو ثانیو کې زرګونه ځوابونه تولیدولای شي؛ خو د مهمو پوښتنو مطرح کول لا هم د انسان دنده ده.
د معلوماتو او پوهې ترمنځ توپیر
د انټرنېټ او مصنوعي ځیرکتیا له پراختیا سره د معلوماتو کچه بېسارې لوړه شوې؛ خو دا د پوهې د زیاتوالي معنا نه لري.
معلومات یوازې خام مواد دي.
پوهه د انسان هغه وړتیا ده چې:
- حقیقت له ناحق څخه بېل کړي؛
- استدلالونه وارزوي؛
- بېلابېل لیدلوري سره پرتله کړي؛
- او له معلوماتو څخه نوې پایلې او نوې لیدلارې راوباسي.
ماشین معلومات تولیدوي، خو معنا انسان رامنځته کوي.
ولې د لوستلو او لیکلو مهارت لا هم مهم دی؟
ځینې خلک ګومان کوي چې د مصنوعي ځیرکتیا په شتون کې نور لیکلو، حساب یا حتی د حافظې پیاوړتیا ته اړتیا نشته.
خو دا د حقیقت یوازې یوه برخه ده.
که انسان ژوره پوهه او قوي علمي بنسټ ونه لري، نو د مصنوعي ځیرکتیا تېروتنې نه شي پېژندلای.
هغه څوک چې علمي بنسټ ونه لري، هر هغه ځواب چې مصنوعي ځیرکتیا یې وړاندې کړي، حقیقت به یې وبولي؛ که سم وي او که ناسم.
له همدې امله، راتلونکی د هغو کسانو دی چې مصنوعي ځیرکتیا د فکر مرستندویه وسیله ګڼي، نه د فکر بدیل.
د سقراط تر ټولو ستر درس
سقراط باور درلود چې رښتینې زدهکړه د خبرو، مناظرې او پوښتنو له لارې رامنځته کېږي.
هغه ټینګار کاوه چې هره ادعا باید وازمویل شي.
نن هم د مصنوعي ځیرکتیا په عصر کې دا اصل تر بل هر وخت ډېر مهم شوی؛ ځکه مصنوعي ځیرکتیا کله ناکله ډېر قانع کوونکي ځوابونه وړاندې کوي، خو لازماً سم نه وي.
یوازې انتقادي تفکر کولای شي حقیقت د فریبنده ظاهر څخه جلا کړي.
د راتلونکي د کار بازار څه غواړي؟
د ۲۰۳۰مې لسیزې کارورکوونکي یوازې هغو کسانو ته اړتیا نه لري چې د کمپیوټر کارول زده وي.
هغوی داسې انسانانو ته اړتیا لري چې:
- د مصنوعي ځیرکتیا پایلې وارزوي؛
- اخلاقي پرېکړې وکړي؛
- نوښت ولري؛
- ستونزې په سمه توګه تعریف کړي؛
- او داسې پوښتنې مطرح کړي چې ماشین یې د مطرح کولو وړتیا ونه لري.
افغانستان ته مهم پیغام
زموږ د هېواد ډېری زدهکوونکي او محصلان لا هم د حفظیاتو پر بنسټ زدهکړې کوي.
ازموینې هم تر ډېره حافظه ارزوي، نه د فکر کولو ځواک.
کېدای شي دا طریقه د تېر وخت لپاره بسنه کړې وي، خو د راتلونکي لپاره به بسنه ونه کړي.
موږ باید داسې تعلیمي نظام رامنځته کړو چې زدهکوونکي او محصلان پکې:
- استدلال وکړي؛
- پوښتنې وکړي؛
- د مخالف نظر اورېدل زده کړي؛
- او د هرې ادعا لپاره دلیل وغواړي.
د راتلونکي د زدهکړو نوې فلسفه
په راتلونکي کې بریالی انسان هغه نه دی چې ډېر معلومات یې حفظ کړي وي.
بلکې بریالی انسان هغه دی چې:
- ژور فکر وکړي؛
- د ستونزو لپاره نوې حللارې ومومي؛
- اخلاقي قضاوت ولري؛
- له مصنوعي ځیرکتیا سره هوښیارانه همکاري وکړي؛
- او داسې نوښتونه رامنځته کړي چې حتی ماشین یې هم تصور نه شي کولای.
پایله
مصنوعي ځیرکتیا د انسان د فکر ځای نه نیسي؛ بلکې د فکر کولو ارزښت لا پسې زیات څرګندوي.
د سقراط له زمانې تر نن ورځې یوه حقیقت بدلون نه دی کړی: هغه ټولنه چې د پوښتنې کولو جرئت له لاسه ورکړي، په تدریج سره د حقیقت د موندلو وړتیا هم له لاسه ورکوي.
نو ځکه، د راتلونکي تر ټولو ستره پانګه نه سره زر دي، نه ماشینونه او نه هم د معلوماتو انبارونه؛ بلکې ژور، انتقادي او اخلاقي تفکر دی. همدا هغه ځواک دی چې انسان تل له هرې ټکنالوژۍ او هر ماشین څخه لوړ او ممتاز ساتي.
ليکوال: ښاغلی يونس فکور