د نورستان کوچنۍ نړۍ چې په ۱۸۹۶ کال کې د تل لپاره بدله شوه

کافرستان څنګه نورستان شو او د یوې لرغونې کلتوري نړۍ کومې نښې تر نن ورځې پاتې دي؟

د افغانستان په ختیځ کې د هندوکش د لوړو غرونو ترمنځ یوه داسې سیمه پرته ده چې تاریخ یې د مذهبونو، کلتورونو، ژبو او دودونو له ژورو بدلونونو سره تړلی دی. دا سیمه نن د نورستان په نوم پېژندل کېږي خو شاوخوا یوه نیمه پېړۍ وړاندې یې ډېره برخه د «کافرستان» په نوم یادېده. هغه مهال د سیمې اوسېدونکو خپل ځانګړي مذهبي باورونه، دودونه، ژبې او ټولنیز جوړښتونه لرل، چې د شاوخوا سیمو له کلتوري نړۍ سره یې توپیر درلود.

د ۱۸۹۵ او ۱۸۹۶ کلونو په شاوخوا کې د امیر عبدالرحمن خان د پوځي لښکرکښۍ په پایله کې دا سیمه د افغانستان تر واک لاندې راغله. له دې سره د سیمې د خلکو د اسلام منلو بهیر هم پیل او پراخ شو او کافرستان په تدریجي ډول په نورستان بدل شو.

دا یوازې د یوه جغرافیایي نوم بدلون نه و؛ بلکې د سیمې په سیاسي، مذهبي او ټولنیز تاریخ کې د یوې مهمې دورې پای او د یوې نوې دورې پیل و. د پخواني کافرستان د مذهبي نړۍ ډېری نښې له منځه ولاړې، خو د هغه کلتوري میراث ټولې برخې ورکې نه شوې. د ژبو، هنرونو، معماري، ولسي روایتونو او ځینو دودونو په بڼه یې نښې تر نن ورځې پورې د نورستان په کلتوري حافظه کې لیدل کېږي.

کافرستان؛ د هندوکش په زړه کې یوه جلا کلتوري نړۍ

پخوانی کافرستان د هندوکش په غرنیو سیمو کې پروت و. لوړو غرونو، ژورو درو او سختو لارو د دې سیمې جغرافیایي انزوا پیاوړې کړې وه. همدې انزوا د اوږدې مودې لپاره د سیمې د خلکو له ځانګړو ژبو، دودونو، مذهبي باورونو او ټولنیزو جوړښتونو سره د هغوی په تړاو کې مهم رول درلود.

د کافرستان اوسېدونکي یو واحد قوم نه وو، بلکې بېلابېلې ټولنې او ډلې پکې اوسېدې چې هرې یوې یې خپل ځانګړي دودونه او کلتوري ځانګړنې لرلې. د دوی ترمنځ د ژبې، ټولنیز ژوند او مذهبي باورونو له مخې توپیرونه موجود وو.

سره له دې چې د دغو ټولنو له ګاونډیو سیمو سره اړیکې موجودې وې، خو د هغوی کلتوري نړۍ ځانګړی هویت درلود. د سیمې د خلکو مذهبي باورونه، لرګین هنر، ولسي کیسې، جشنونه او دودونه د همدې هویت مهمې برخې وې.

له همدې امله، کافرستان باید یوازې د یوه پخواني جغرافیایي نوم په توګه ونه پېژندل شي؛ بلکې دا د یوې ځانګړې تاریخي او کلتوري نړۍ نوم هم و چې د هندوکش په غرونو کې یې د پېړیو په اوږدو کې وده کړې وه.

 له کافرستانه نورستان ته؛ د تاریخ د یوې لویې بدلونیزې دورې پیل

لکه څنګه چې پورته و ویل شول، د ۱۸۹۵ او ۱۸۹۶ کلونو په شاوخوا کې د امیر عبدالرحمن خان پوځي عملیات د سیمې په تاریخ کې د یوه مهم بدلون لامل شول. کافرستان د افغانستان تر واک لاندې راغی او د خلکو د اسلام منلو بهیر پیل او پراخ شو. وروسته سیمه د «نورستان» په نوم ونومول شوه، چې مانا یې د «نور» یا «رڼا ځمکه» ده.

خو د دې تاریخي بدلون په اړه یوازې دا ویل بسنه نه کوي چې کافرستان په نورستان بدل شو. په حقیقت کې، په دې دوره کې څو ژور بدلونونه رامنځته شول: سیاسي واک بدل شو، مذهبي وضعیت واوښت، د سیمې نوم بدل شو او د پخواني کلتور ګڼې برخې هم له بدلون سره مخ شوې.

د Encyclopaedia Iranica د معلوماتو له مخې، د اسلام له منلو وړاندې د سیمې خلکو خپل ځانګړي مذهبي باورونه او دودونه لرل. د اسلام له خپرېدو وروسته د پخواني مذهبي نظام ګڼې نښې له منځه ولاړې. پخواني معبدونه، ځینې مذهبي ځایونه او لرګینې مذهبي مجسمې له منځه یووړل شوې.

په دې توګه، د سیمې د خلکو په ژوند کې د دین او سیاسي واک تر څنګ د کلتور په ځینو برخو کې هم د پام وړ بدلونونه رامنځته شول.

 جورج سکاټ رابرټسن؛ هغه لیکوال چې د کافرستان ژوند یې له نږدې ولید

د پخواني کافرستان د پېژندلو لپاره یوه مهمه تاریخي سرچینه د برېټانیوي ډاکټر او لیکوال جورج سکاټ رابرټسن کتاب دی، چې The Káfirs of the Hindu-Kush نومېږي او په ۱۸۹۶ کال کې خپور شوی دی.

رابرټسن په ۱۸۹۰ او ۱۸۹۱ کلونو کې د کافرستان د کامدېش په سیمه کې اوسېدلی و. هغه د سیمې د خلکو ورځنی ژوند له نږدې لیدلی او د خپلو مشاهداتو پر بنسټ یې د هغوی د ټولنیز جوړښت، جامو، خوړو، قومي اړیکو، جشنونو، لوبو، مذهبي باورونو او دودونو په اړه معلومات ثبت کړي دي.

د هغه لیکنې نن د هغو تاریخي سرچینو له ډلې ګڼل کېږي چې څېړونکي پرې د پخواني کافرستان د ټولنیز او کلتوري ژوند د ځینو اړخونو د درک لپاره تکیه کوي.

البته، د هغه معلومات باید د هغه وخت د سیاسي او کلتوري لیدلوري په پام کې نیولو سره وڅېړل شي؛ ځکه د بهرنیو لیکوالانو لیکنې تل د خپلو لیکوالانو له نظرونو او د هغوی د زمانې له شرایطو اغېزمنې وي.

سره له دې، د رابرټسن کتاب د پخواني کافرستان د ژوند د بیا انځورولو لپاره یوه مهمه تاریخي کړکۍ ده.

 د هندوکش جغرافیه؛ د کلتوري هویت د ساتنې یوه طبیعي کلا

د نورستان د کلتوري تاریخ په درک کې د سیمې جغرافیه ځانګړی ارزښت لري. د هندوکش لوړې څوکې، ژورې درې او ستونزمنې لارې د دې لامل شوې وې چې د سیمې ځینې ټولنې د اوږدې مودې لپاره له بهرني نفوذ نسبتاً لرې پاتې شي.

دې جغرافیایي وضعیت د ژبو، دودونو، هنرونو او ټولنیزو اړیکو په ساتنه کې ونډه لرله. په هغو سیمو کې چې تګ راتګ ستونزمن و، کلتوري ځانګړنې ډېر ځله له یوه نسل بل نسل ته د کورنۍ، ټولنې او شفاهي روایتونو له لارې لېږدېدې.

د نورستان د کلتور له مهمو څېړونکو مکس کلیمبورګ هم د سیمې د کلتوري ځانګړتیاوو په مطالعه کې د جغرافیایي او تاریخي شرایطو اهمیت ته پام کړی دی.

 د کافرستان کومې نښې لا هم د نورستان په کلتور کې ژوندۍ دي؟

د پخواني کافرستان مذهبي نظام په خپله پخوانۍ بڼه په نورستان کې نه دی پاتې شوی. د سیمې اوسېدونکي مسلمانان دي او د هغوی مذهبي ژوند د اسلام له لارښوونو سره سم پرمخ روان دی خو د یوه کلتور بدلون په دې مانا نه دی چې د هغه ټول تاریخي او هنري عناصر هم له منځه ځي.

د پخواني کافرستان د کلتوري میراث ځینې برخې په بېلابېلو بڼو د نورستان د اوسېدونکو په ژوند کې دوام لري. د سیمې ژبې، لرګین هنر، دودیزه معماري، ولسي کیسې، شفاهي ادبیات، موسیقي، جامې او ځینې ټولنیز دودونه د دې میراث د پېژندلو لپاره مهمې نښې دي.

البته، د دغو ټولو عناصرو په اړه دا نه شو ویلای چې هر یو یې په هماغه پخوانۍ بڼه پاتې دی یا یې نېغ په نېغه له اسلام وړاندې دورې سره تړاو ثابت شوی دی. ځینې دودونه د وخت په تېرېدو بدل شوي، ځینې له نویو کلتوري اغېزو سره یوځای شوي او ځینې نور یې د سیمې د خلکو د معاصر ژوند برخه ګرځېدلې ده.

په دې توګه، د نورستان کلتور د پخوانیو میراثونو او نویو تاریخي بدلونونو ګډ انځور وړاندې کوي.

 لرګین هنر؛ کله چې لرګی د تاریخ ژبه شي

 لرګین هنر د پخواني کافرستان د کلتوري نړۍ له پېژندل شویو ځانګړنو و. د سیمې په تاریخي هنري اثارو کې لرګینې ستنې، دروازې، څوکۍ، د ودانیو تزئینات او بېلابېل نقشونه ځانګړی ځای لري.

لرګی یوازې د کورونو او ودانیو د جوړولو وسیله نه وه؛ بلکې د هنري ذوق، ټولنیز هویت او د سیمې د خلکو د مهارتونو څرګندونه یې هم کوله. په ځینو لرګینو اثارو کې د انسانانو، حیواناتو او نورو بڼو نقشونه لیدل کېږي چې د پخوانیو هنري دودونو او باورونو د مطالعې لپاره ارزښت لري.

د دې اثارو تاریخي ارزښت په دې کې دی چې د لیکلو اسنادو تر څنګ، مادي کلتور هم د پخوانیو ټولنو د ژوند، فکر او هنري نړۍ په اړه معلومات راکوي.

که څه هم د پخوانیو مذهبي مجسمو او اثارو یوه برخه له منځه تللې، خو د سیمې د لرګین هنر تاریخي بېلګې د کلتوري میراث د پېژندلو لپاره لا هم مهمې دي.

 د غرونو په لمنو کې معماري؛ د طبیعت او انسان ګډه کیسه

د نورستان دودیزه معماري د سیمې له طبیعي چاپېریال سره ژور تړاو لري. غرنیز جوړښت، د ځمکې محدودې هوارې برخې، سړه هوا او د ودانیزو موادو شته والی د کورونو او کلیو په جوړښت کې اغیزناک عوامل وو.

لرګی او ډبره د ودانیو له مهمو موادو وو. کورونه او نورې ودانۍ د ځمکې له بڼې او د سیمې له اړتیاو سره سم جوړېدې. په ځینو کلیو کې د ودانیو ځانګړی جوړښت د سیمې د خلکو د ژوند د طریقې، ټولنیزو اړیکو او د طبیعي شرایطو سره د هغوی د توافق څرګندونه کوي.

د نورستان معماري یوازې د استوګنې د ځایونو مجموعه نه ده؛ بلکې د انسان او طبیعت ترمنځ د اوږدې اړیکې یوه مادي نښه هم ده.

 ولسي کیسې، شعر او شفاهي ادبیات؛ د یوې ټولنې تاریخي حافظه

د پخوانیو ټولنو د تاریخ ټول اړخونه په لیکلو اسنادو کې نه ثبتېږي. په ډېرو غرنیو او دودیزو ټولنو کې ولسي کیسې، سندرې، شعرونه او شفاهي روایتونه د تاریخي حافظې د ساتلو مهمې وسیلې وې.

نورستان هم د شفاهي روایتونو او ولسي کلتور ځانګړې نړۍ لري. دا ډول روایتونه د خلکو د ژوند، ټولنیزو اړیکو، طبیعي چاپېریال، دودونو او د نړۍ د لیدلوري په اړه معلومات وړاندې کوي.

البته، شفاهي روایتونه تل د تاریخي پېښو دقیق او نېغ په نېغه ثبت نه وي؛ د وخت په تېرېدو بدلېدای شي او د خلکو د یادونو، باورونو او ټولنیزو شرایطو اغېز پکې څرګندېدای شي. له همدې امله، د نورستان د پخواني تاریخ په څېړنه کې د شفاهي روایتونو ترڅنګ تاریخي اسناد، لرغونپوهنیز شواهد او ژبنۍ څېړنې هم مهمې دي.

 ژبې او ټولنیز جوړښتونه؛ هغه میراث چې په ورځني ژوند کې دوام کوي

نورستاني ژبې د هند و اروپايي ژبو په کورنۍ کې ځانګړی ځای لري. د سیمې ژبنۍ تنوع د نورستان د تاریخي او کلتوري ځانګړتیاو له مهمو اړخونو دی.

ژبې یوازې د خبرو وسیلې نه دي؛ بلکې د یوې ټولنې د تاریخي تجربو، ولسي پوهې، نومونو، کیسو او کلتوري مفاهیمو د لېږد وسیلې هم دي. د نورستاني ژبو څېړنه د سیمې د خلکو د تاریخ او له ګاونډیو ټولنو سره د هغوی د اړیکو په درک کې مرسته کوي.

همدارنګه، د مشرانو رول، قومي اړیکې، محلي پرېکړې او د ټولنې دننه د همغږۍ دودیزې لارې د سیمې د تاریخي ټولنیز جوړښت مهمې برخې وې. دا ډول جوړښتونه د وخت په تېرېدو بدلېږي، خو د ځینو دودونو او ټولنیزو اړیکو اغېز یې په معاصر ژوند کې هم لیدل کېدای شي.

 کلاشا؛ د هندوکش په بل اړخ کې د یوه لرغوني کلتوري میراث دوام

د نورستان د تاریخ او کلتور په څېړنه کې د پاکستان د چترال د کلاشا ټولنه هم د پام وړ ده. کلاشا د هندوکش په بل اړخ کې ژوند کوي او د خپلې ځانګړې ژبې، مذهبي باورونو، موسیقۍ، نڅا، جامو او موسمي جشنونو له امله پېژندل کېږي.

د کلاشا او پخواني کافرستان د ځینو ټولنو ترمنځ د تاریخي، ژبنیو او کلتوري اړیکو په اړه څېړنې شوې دي. د همدې اړیکو له امله کلاشا د هغو څېړونکو لپاره مهمه موضوع ده چې غواړي د هندوکش د پخوانیو کلتوري نړۍ د بېلابېلو اړخونو په اړه پوهه ترلاسه کړي.

یونیسکو هم د کلاشا د درو د کلتوري منظرې په اړه معلومات وړاندې کړي او د دې ټولنې د ژوند، دودونو او کلتوري ځانګړتیاوو ارزښت یې په نړیواله کچه د پام وړ بللی دی.

د کلاشا د موسیقۍ، نڅا، ولسي کیسو، دودیزو جامو، ټولنیزو مقرراتو او موسمي جشنونو مطالعه د سیمې د کلتوري تنوع په درک کې مرسته کوي.

خو یوه مهمه خبره باید په پام کې ونیول شي: کلاشا او نورستانیان نننۍ یوه واحده قومي یا مذهبي ټولنه نه ده. د دواړو ترمنځ د تاریخي او کلتوري اړیکو یادونه باید د هغوی د جلا هویتونو د درناوي په چوکاټ کې وشي. د کلاشا اوسني مذهبي دودونه او کلتوري ژوند هم باید په اتومات ډول د پخواني کافرستان د ټولو باورونو او دودونو عیني دوام ونه ګڼل شي.

 څه بدل شول او څه پاتې شول؟

د کافرستان له نورستان سره د بدلېدو په تاریخي بهیر کې د سیمې سیاسي واک، نوم او مذهبي وضعیت بدل شول. د پخواني مذهبي نظام ګڼې برخې له منځه ولاړې یا یې پخوانی اهمیت له لاسه ورکړ، او د سیمې د خلکو په ژوند کې نوي سیاسي، ټولنیز او مذهبي شرایط رامنځته شول.

خو د کلتوري میراث ځینې عناصر په بېلابېلو بڼو دوام لري. ژبې، شفاهي ادبیات، ولسي کیسې، لرګین هنر، معماري، موسیقي، دودیزې جامې او ځینې ټولنیز دودونه د نورستان د تاریخي هویت د مطالعې لپاره ارزښت لري.

د دې میراث د هرې برخې د تاریخي سرچینې او د دوام د څرنګوالي د معلومولو لپاره لا ډېرو څېړنو ته اړتیا ده. خو همدا موجودې نښې څرګندوي چې د یوه پخواني سیاسي او مذهبي نظام له بدلېدو سره د خلکو ټول کلتوري ژوند په بشپړه توګه نه ورکېږي.

 نورستان؛ د یوې ورکې شوې نړۍ پاتې نښې

د کافرستان تاریخي پاڼه د نولسمې پېړۍ په پای کې واوښته او سیمه د نوې سیاسي او مذهبي دورې پر لور ولاړه. هغه پخوانۍ نړۍ چې خپل ځانګړي مذهبي باورونه، دودونه او ټولنیز جوړښتونه یې لرل، د تاریخ په اوږدو کې له ژورو بدلونونو سره مخ شوه.

خو تاریخ یوازې د هغو شیانو نوم نه دی چې له منځه تللي دي؛ تاریخ د هغو نښو، روایتونو او میراثونو مجموعه هم ده چې د بدلونونو له تېرېدو وروسته پاتې کېږي.

نننی نورستان د پخواني کافرستان عیني تکرار نه دی، بلکې د یوه اوږد تاریخي بهیر پایله ده. د دې سیمې ژبې، هنري دودونه، معماري، ولسي روایتونه او کلتوري حافظه د هغو پخوانیو ټولنو د پېژندلو لپاره مهمې کړکۍ دي چې د هندوکش په غرونو کې یې ژوند کاوه.