تهران ته د ټرمپ ګواښونه او د سیمې ډیپلوماټیکې منډې ترړې

د امریکا او ایران ترمنځ د کړکېچ تازه څپه یو ځل بیا د منځني ختیځ سیاسي او امنیتي فضا تر فشار لاندې راوستې ده.

د ډونالډ ټرمپ د پوځي ګواښونو، د تهران د متقابلو دریځونو او د سیمې د هېوادونو د ډیپلوماټیکو هڅو ترمنځ داسې وضعیت رامنځته شوی چې د یوې پراخې جګړې د احتمال ترڅنګ د خبرو اترو لپاره هم دروازې پرانیستې ساتل شوې دي.

د امریکا او ایران اختلاف نور یوازې د اټومي پروګرام، بندیزونو او دوه‌اړخیزو اړیکو موضوع نه ده؛ بلکې د هرمز تنګي د سمندري تګ راتګ، د تېلو د نړیوال بازار، د خلیج د امنیت او د سیمې د سیاسي ځواک د توازن له مسئلو سره هم تړلی دی.

د نومبر په لومړیو ورځو کې د امریکا له لوري د ایران پر ځینو اهدافو د محدودو بریدونو راپورونو او د ټرمپ له خوا د نورو پوځي اقداماتو د احتمال یادونې، د کړکېچ د بیا پراخېدو اندېښنې زیاتې کړې دي. دواړو لورو د خبرو اترو د دوام نښې هم ورکړې دي. تهران د مذاکراتو لپاره د بندیزونو د لرې کولو، د سمندري کلابندۍ د پایته رسولو او د شخړې د پراخ اوربند په څېر شرطونه مطرح کړي دي.

په دې منځ کې د قطر، پاکستان، ترکیې او سعودي عربستان ډیپلوماټیکې هڅې د پام وړ دي؛ هغه هېوادونه چې نه غواړي د ایران او امریکا ترمنځ شخړه د ټولې سیمې امنیت او اقتصاد له جدي ګواښ سره مخ کړي.

قطر؛ د منځګړیتوب هڅې او د ډیپلوماسۍ محدودیتونه

قطر د امریکا او ایران ترمنځ د اړیکو او غیرمستقیمو خبرو اترو په برخه کې له مهمو منځګړو دی. د دې هېواد جغرافیایي موقعیت، له امریکا سره امنیتي اړیکې او له ایران سره د ګاونډیتوب اړیکې، دوحې ته داسې فرصت ورکړی چې د دواړو لورو ترمنځ د پیغامونو د لېږد او خبرو اترو زمینه برابره کړي.

د وروستیو راپورونو له مخې، قطري منځګړي له ایراني چارواکو سره په تماس کې دي او د کړکېچ د کمولو لپاره یې تهران او دوحې ترمنځ تګ راتګ کړی دی. د قطر هڅې یوازې د جګړې د مخنیوي لپاره نه دي، بلکې د هرمز تنګي د سمندري تګ راتګ د بېرته عادي کولو او د پراخې سیاسي هوکړې لپاره هم دي.

خو د منځګړیتوب اصلي ستونزه دا ده چې د واشنګټن او تهران غوښتنې لا هم له یو بل سره واټن لري. امریکا غواړي د ایران پر اټومي او سیمه‌ییزو فعالیتونو محدودیتونه ولګوي خو تهران د بندیزونو د لرې کولو او د خپلو امنیتي اندېښنو د منلو غوښتنه کوي.

له همدې امله، د قطر ډیپلوماټیک فعالیت د خبرو اترو د دوام لپاره مهم دی خو په یوازې ځان د هوکړې تضمین نه شي کېدای.

پاکستان؛ د جغرافیې، ډیپلوماسۍ او بې باورۍ ترمنځ

پاکستان د ایران او امریکا په کړکېچ کې ځانګړی موقعیت لري. له یوې خوا له ایران سره ګډه پوله او اقتصادي اړیکې لري او له بلې خوا له امریکا سره اوږدې امنیتي او سیاسي اړیکې لري. سربېره پر دې، د خلیج له عربي هېوادونو سره هم پراخې اړیکې او د کارګرو، سوداګرۍ او انرژۍ په برخه کې ګډې ګټې لري.

د پاکستان د رول یوه مهمه برخه دا ده چې هڅه کوي د کړکېچ د پراخېدو مخه ونیسي او د تهران او واشنګټن ترمنځ د خبرو اترو لپاره د باور وړ لاره برابره کړي.

د اکټوبر پر ۲۶مه د پاکستان، ترکیې او سعودي عربستان لوړپوړي استازي تهران ته ولاړل او له ایراني چارواکو سره یې د جګړې د مخنیوي او سیمه‌ییز امنیت په اړه خبرې وکړې. په دې پلاوي کې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر هم حضور درلود.

دا سفر ښيي چې اسلام‌اباد یوازې د بیانونو او اعلامیو له لارې نه، بلکې د مستقیمو تماسونو له لارې هم غواړي د کړکېچ په مدیریت کې ونډه ولري.

خو د پاکستان لپاره دا موضوع یوازې ډیپلوماټیک اهمیت نه لري. د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې پراخېدل د پاکستان پر لوېدیځو سرحدونو، د انرژۍ پر وارداتو، اقتصادي وضعیت او له خلیجي هېوادونو سره پر اړیکو اغېز لرلای شي.

په همدې دلیل، د پاکستان هڅې د سولې د غوښتنې ترڅنګ د خپلو ملي او اقتصادي ګټو له محاسبې سره هم تړلې دي.

خو ایران کې د پوځ د مشر او عاصم منیر ترمنځ له وروستیو لیدنو او کتنو ښکاري چې پاکستان په دغه قضیه کې خپل باور بایللی او دغه باور ځکه بایلل شوی چې د پاکستان دوه مخي په دغه قضیه کې هم تهران ته روښانه شوې ده.

ترکیه؛ د سیمه‌ییز ټیکاو او سیاسي نفوذ هڅه

ترکیه هم د ایران او امریکا په کړکېچ کې د یوه اغېزناک سیمه‌ییز لوبغاړي په توګه راڅرګنده شوې ده.

انقره له ایران سره ګاونډیتوب، له ناټو سره غړیتوب او له امریکا سره اړیکې لري. له همدې امله، د دې هېواد لپاره د جګړې پراخېدل یوازې د یوه ګاونډي هېواد ستونزه نه ده، بلکې د ترکیې د امنیت، اقتصاد او سیمه‌ییز نفوذ لپاره هم جدي پایلې لرلای شي.

د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان د اکټوبر پر ۲۶مه خبرداری ورکړی و چې پر ایران د نویو بریدونو دوام به سیمه بې‌ثباته کړي او هغه هېوادونه به هم اغېزمن کړي چې په شخړه کې ښکېل نه دي.

د ترکیې د استخباراتي او سیاسي استازو حضور په تهران کې هم څرګندوي چې انقره غواړي د سیمه‌ییزو خبرو اترو برخه پاتې شي.

ترکیه په دې برخه کې دوه موخې لري: لومړی، د خپلې سویلي او ختیځې جغرافیې د امنیت ساتل؛ دویم، په منځني ختیځ کې د یوه داسې سیاسي ځواک په توګه خپل رول پیاوړی کول چې د ناورینونو په حل کې ونډه لري.

سعودي عربستان؛ د جګړې مخنیوی او د خلیج امنیت

سعودي عربستان د ایران له مهمو سیمه‌ییزو سیالانو و، خو په وروستیو کلونو کې یې له تهران سره د اړیکو د عادي کولو او د مستقیمو خبرو اترو هڅې هم کړې دي.

د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو ښه کېدل د سیمې د ثبات لپاره مهم ګڼل کېږي، خو د یمن جګړه، د سمندري لارو امنیت، د سیمه‌ییزو وسله‌والو ډلو فعالیت او د خلیج امنیت لا هم د دواړو هېوادونو ترمنځ د اختلاف موضوعات دي.

د سعودي عربستان د استازو ګډون په تهران کې په وروستیو ډیپلوماټیکو خبرو کې ښيي چې ریاض د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې د بیا پراخېدو مخنیوی د خپلو امنیتي ګټو برخه بولي.

سعودي عربستان نه غواړي چې د خلیج د تېلو تاسیسات، بندرونه او سمندري لارې د یوې پراخې جګړې په ډګر بدلې شي. د دغه هېواد اقتصادي پروژې، د پانګونې پلانونه او د تېلو صادرات د سیمه‌ییز ثبات له دوام سره مستقیم تړاو لري.

له همدې امله، ریاض هڅه کوي له ایران سره د اړیکو د ساتلو ترڅنګ له امریکا سره خپلې امنیتي اړیکې هم وساتي.

افغانستان؛ د لرې جګړې نږدې اغېزې

د امریکا او ایران ترمنځ جګړه ښايي له جغرافیایي پلوه د افغانستان له پولو لرې وي خو د دې هېواد اقتصادي او سیاسي وضعیت ته په کتو، د شخړې اغېزې افغانستان ته هم رسېدای شي.

افغانستان له ایران سره اوږده ګډه پوله لري او د سوداګرۍ، ټرانزیټ، کډوالۍ، تېلو او خوراکي توکو په برخه کې ورسره پراخې اړیکې لري. له همدې امله، د ایران بې‌ثباتي د افغانستان لپاره یوازې یوه بهرني سیاست مسئله نه ده، بلکې مستقیم اقتصادي او ټولنیز اهمیت لري.

لومړی، د انرژۍ او سوداګرۍ مسئله ده. که جګړه پراخه شي او د هرمز تنګي له لارې د تېلو او ګازو نړیوال لېږد له خنډ سره مخ شي، د انرژۍ په نړیوالو بیو کې د لوړېدو احتمال شته. افغانستان چې د انرژۍ او ګڼو نورو توکو په برخه کې پر وارداتو تکیه لري، ښايي د دې وضعیت له اقتصادي فشار سره مخ شي.

دویم، د ایران له لارې د افغانستان سوداګریزې لارې دي. د چابهار بندر او د ایران نورې ترانزیټي لارې د افغانستان لپاره د سمندر له لارې د لاسرسي مهم بدیلونه دي. د جګړې پراخېدل ښايي د بار وړلو لګښتونه، بیمه، د توکو لېږد او د سوداګرۍ بهیر اغېزمن کړي.

درېیم، د کډوالۍ مسئله ده. که په ایران کې امنیتي او اقتصادي وضعیت خراب شي، د افغان کډوالو پر ژوند به هم فشار زیات شي. د کار فرصتونه، د اوسېدو شرایط او د کډوالو د بېرته ستنېدو موضوع به لا پېچلې شي.

څلورم، د افغانستان سیاسي او ډیپلوماټیک وضعیت دی. د ایران او امریکا ترمنځ د کړکېچ دوام ښايي د افغانستان پر سیمه‌ییزو اړیکو هم اغېز وکړي. کابل اړ دی چې له ایران، پاکستان، چین، روسیې او خلیجي هېوادونو سره د اړیکو په ساتلو کې محتاط چلند وکړي او د سیمه‌ییزو شخړو له مستقیمې ښکېلتیا ځان وساتي.

د راتلونکي درې احتمالي سناریوګانې

د اوسني وضعیت له مخې، د امریکا او ایران د کړکېچ راتلونکی په درېیو عمومي سناریوګانو کې ارزول کېدای شي:

لومړی؛ د ډیپلوماسۍ بریا: که د قطر، منځني ختیځ نورو هېوادونو او نورو منځګړو هڅې پایله ورکړي او دواړه لوري د خپلو غوښتنو په اړه انعطاف وښيي، د اوربند او پراخې هوکړې لپاره زمینه برابرېدای شي. دا سناریو به د سیمې او نړیوال اقتصاد لپاره د ثبات فرصت وي.

دویم؛ محدود پوځي کړکېچ: که د دواړو لورو ترمنځ خبرې اترې روانې وي خو پر مهمو موضوعاتو هوکړه ونه شي، د محدودو پوځي اقداماتو او متقابلو فشارونو دوام ممکن دی. دا وضعیت به د سیمې هېوادونه په دوامداره امنیتي او اقتصادي اندېښنه کې وساتي.

درېیم؛ د جګړې پراخېدل: که مذاکرات ناکام شي او د پوځي اقداماتو لړۍ پراخه شي، د خلیج امنیت، نړیوالې انرژۍ، سمندري سوداګرۍ او د سیمې د هېوادونو اړیکې له جدي ننګونو سره مخ کېدای شي. افغانستان به هم د انرژۍ، سوداګرۍ او کډوالۍ له اړخه د دې وضعیت اغېزې احساس کړي.

پایله؛ جګړه که ډیپلوماسي؟

د امریکا او ایران اوسنی کړکېچ د دې څرګندونه کوي چې د منځني ختیځ امنیت یوازې د دوو هېوادونو په پرېکړو پورې محدود نه دی. د قطر، پاکستان، ترکیې او سعودي عربستان هڅې ښيي چې سیمه‌ییز هېوادونه د جګړې د پراخېدو د مخنیوي لپاره ګډې اندېښنې لري، خو د اختلافاتو د حل لپاره د هغوی نفوذ هم محدود دی.

د واشنګټن او تهران ترمنځ د بې‌باورۍ، د اټومي پروګرام، بندیزونو او سیمه‌ییزو امنیتي ګټو په اړه ژور اختلافونه لا هم پر خپل ځای دي. له همدې امله، یوازې د لنډمهاله اوربند رامنځته کول د کړکېچ د تلپاتې حل مانا نه لري.

افغانستان ته په کتو، د دې شخړې پایلې ښايي د جګړې له مستقیمو ډګرونو ډېرې د اقتصاد، سوداګرۍ، انرژۍ او کډوالۍ په برخو کې څرګندې شي.

په داسې وضعیت کې د افغانستان لپاره تر ټولو مهمه اړتیا دا ده چې له سیمه‌ییزو شخړو د واټن ساتلو ترڅنګ خپلې اقتصادي لارې متنوع کړي، له ګاونډیو سره سوداګریزې اړیکې وساتي او د سیمه‌ییز ټیکاو په ملاتړ یو متوازن ډیپلوماټیک دریځ غوره کړي.

ځکه د هرمز تنګي پر سر هر ډول کړکېچ، که څه هم د افغانستان له پولو زرګونه کیلومټره لرې وي، د هغه اقتصادي اغېزې تر هندوکش پورې رسېدای شي.