نړۍ څوک اداره کوي "پټ مرکزونه که ښکاره ځواکونه؟"
ایا د نړۍ تر ټولو سترې پرېکړې هماغه څه دي چې موږ یې په ښکاره وینو، که د پردې تر شا داسې ځواکونه شته چې د دولتونو، ولسمشرانو او نړیوالو پېښو لوری ټاکي؟ په دې وروستیو کې داسې ادعاوې هم خپرېږي چې ګواکې د نړۍ د یوه پټ قدرت مرکز په برمودا کې دی او بل پټ قدرت په ایران کې د اصفهان له ښار څخه فعالیت کوي، ویل کېږي چې جمهور رئیسان او د هېوادونو مشران یوازې ظاهري څېرې دي او اصلي واک د نورو په لاس کې دی.
له ډېرې مودې راهیسې یوه پوښتنه د خلکو په ذهنونو کې ګرځي: ایا د نړۍ تر ټولو سترې پرېکړې هماغه څه دي چې موږ یې په ښکاره وینو، که د پردې تر شا داسې ځواکونه شته چې د دولتونو، ولسمشرانو او نړیوالو پېښو لوری ټاکي؟
په دې وروستیو کې داسې ادعاوې هم خپرېږي چې ګواکې د نړۍ د یوه پټ قدرت مرکز په برمودا کې دی او بل پټ قدرت په ایران کې د اصفهان له ښار څخه فعالیت کوي، ویل کېږي چې جمهور رئیسان او د هېوادونو مشران یوازې ظاهري څېرې دي او اصلي واک د نورو په لاس کې دی. له دې وړاندې بیا د «کمیټه ۳۰۰» نوم ډېر تکرارېده او ادعا کېده چې ګواکې د نړۍ چارې د یوې پټې ډلې له خوا اداره کېږي.
دا خبرې ولې دومره ژر د خلکو ذهنونه نیسي؟
ځکه انسان د لویو او پېچلو پېښو تر شا د یوه منظم علت موندلو طبیعي تمایل لري. کله چې په یوه وخت کې جګړې، اقتصادي بحرانونه، سیاسي بدلونونه، د حکومتونو سقوط، د قدرتونو سیالۍ او ناڅاپي نړیوال تحولات رامنځته شي، ذهن پوښتنه کوي: ایا دا ټول تصادف دی، که د پردې تر شا یو منظم لاس شته؟
خو دلته باید یو مهم اصل هېر نه کړو:
هره مشکوکه پېښه د یوې پټې توطیې ثبوت نه ده، او هره توطیه چې امکان ولري، لازماً حقیقت نه وي.
«کمیټه ۳۰۰» له کومه شوه؟
د «کمیټه ۳۰۰» نظریه په ځانګړې توګه د جان کولمن له لیکنو سره مشهوره شوه. هغه ادعا کوله چې یو پټ نړیوال جوړښت د سیاست، اقتصاد، بانکدارۍ، رسنیو او نورو برخو پر لوري اغېز لري. د هغه په کتاب کې ګڼ سازمانونه او بانفوذه کړۍ د همدې تصور له شبکې سره تړل شوي دي.
خو د یوې ادعا او تاریخي حقیقت ترمنځ فرق شته.
دا چې په نړۍ کې بانفوذه اشخاص، لوی شرکتونه، نړیوال بانکونه، استخباراتي ادارې، لابيګرې ډلې، نړیوال سازمانونه او د شتمنو خلکو شبکې شته، دا یو عادي او مستند حقیقت دی.
خو له دې څخه دا نتیجه اخیستل چې یوه واحده پټه «کمیټه ۳۰۰» ټولې نړۍ ته امر ورکوي، بیا جلا ادعا ده چې قوي او د تایید وړ شواهد غواړي.
برمودا
جغرافیه که د پټ قدرت مرکز؟
برمودا مثلث د اوږدې مودې راهیسې د مرموزو کیسو مرکز پاتې شوی. د بېړیو او الوتکو د ورکېدو کیسې، نااشنا پېښې او افسانې یې د خلکو تصور پیاوړی کړی دی.
خو د امریکا د NOAA په معلوماتو کې ویل شوي چې د برمودا په سیمه کې د ورکېدو کچه له نورو ورته لویو او بوختو سمندري سیمو څخه په غیرعادي ډول زیاته نه ده. د سختو طوفانونو، چټکو سمندري جریانونو، د هوا ناڅاپي بدلونونو او انساني تېروتنو په څېر طبیعي عوامل د ډېرو پېښو لپاره منطقي توضیحات وړاندې کوي.
نو تر دې ځایه موږ داسې معتبر سند نه لرو چې برمودا دې د نړۍ د یوه پټ سیاسي یا استخباراتي حکومت مرکز ثابت کړي.
اصفهان ولې د دې ډول کیسو برخه ګرځي؟
اصفهان عادي ښار نه دی. ایران د سیمې یو مهم قدرت دی او اصفهان له تاریخي، صنعتي، پوځي او اټومي اړخه مهم ځای لري.
همدا اهمیت کېدای شي د دې سبب شي چې په ټولنیزو شبکو کې د اصفهان په اړه له واقعي معلوماتو څخه لویې او غیرمستندې کیسې جوړې شي.
خو د یوه ښار ستراتیژیک اهمیت او د نړۍ د پټ حکومت مرکز کېدل دوه بېلابېل شیان دي.
که څوک وايي چې له اصفهانه «ټولې نړۍ ته اوامر ورکول کېږي»، نو پوښتنه باید دا وي:
د دې خبرې سند څه دی؟
د امرونو اسناد چیرته دي؟
د سازمان نوم څه دی؟
د رهبرانو نومونه څوک دي؟
د مالي سرچینو مسیر څه دی؟
د اړیکو جوړښت یې څنګه دی؟
کوم مستقل او باوري اسناد دا خبره تاییدوي؟
تر څو چې دې پوښتنو ته د تصدیق وړ ځوابونه موجود نه وي، باید دا ادعا د یوې نظریې یا اټکل په توګه وکتل شي، نه د ثابت حقیقت په توګه.
ایا د نړۍ ولسمشران او مشران واقعاً «ګوډاګیان» دي؟
دا هم یوه مهمه پوښتنه ده.
په نړیوال سیاست کې هېڅ هېواد په بشپړه توګه له نورو څخه جلا نه دی. لوی قدرتونه پر کوچنیو او حتا پر ځینو لویو هېوادونو اقتصادي، پوځي، سیاسي او استخباراتي فشارونه واردولی شي.
یو هېواد د بل هېواد پر پرېکړو اغېز کولی شي.
یو نړیوال شرکت پر حکومت فشار راوړلی شي.
یوه استخباراتي اداره پټه عملیات کولی شي.
یو نړیوال مالي بحران د لسګونو هېوادونو پر اقتصاد اغېز کولی شي.
خو له دې ټولو څخه دا نه ثابتېږي چې ټول ولسمشران بېصلاحیته ګوډاګیان دي او یوازې یو پټ مرکز ټولې نړۍ ته فرمان ورکوي.
نړیوال سیاست تر ډېره د ګڼو قدرتونو د سیالۍ، همکاریو، تضادونو، اقتصادي ګټو، امنیتي اندېښنو او داخلي سیاستونو ګډه پایله ده.
یعنې نړۍ ښايي د یوه واحد لاس په واسطه نه، بلکې د ډېرو لاسونو د کشمکش له امله داسې ښکاري چې یو څوک یې له پردې شاته تنظیموي.
اصلي پټه مسئله شاید «یو مرکز» نه وي
د نړۍ په سیاست کې تر ټولو مهمه پوښتنه شاید دا نه وي چې:
«اصلي پټ مشر څوک دی؟»
بلکې دا وي:
«څوک په کومه برخه کې څومره نفوذ لري؟»
دا پوښتنه موږ له افسانې څخه حقیقت ته راولي.
د بېلګې په توګه، د یوه هېواد پر سیاست کېدای شي پوځ نفوذ ولري، په بل کې لویې اقتصادي ډلې، په بل کې پارلمان، په بل کې رسنۍ، په بل کې مذهبي یا قومي جوړښتونه، او په نړیواله کچه بیا ستر قدرتونه، نړیوال سازمانونه او اقتصادي شبکې خپل نفوذ ولري.
نو د نړۍ قدرت ښايي د یوه پټ دفتر پر مېز نه وي راټول شوی، بلکې د ګڼو مرکزونو، دولتونو، سازمانونو او اقتصادي شبکو ترمنځ وېشل شوی وي.
د توطیې د نظریو خطر او ارزښت
هره توطیوي ادعا باید سمدستي مسخره هم نه کړو؛ ځکه تاریخ کې رښتینې پټې معاملې، استخباراتي عملیات، کودتاوې او پټې سیاسي پروژې واقعاً موجودې وې.
خو برعکس، هره لویه ادعا هم باید یوازې ځکه ونه منل شي چې «ډېره عجیبه او پټه» ښکاري.
د تحقیق سالمه لاره دا ده:
ادعا → سرچینه → سند → د سند خپلواکه تایید → د بدیل توضیحاتو ارزونه → پایله.
که سند موجود نه وي، باید ووایو: «دا ادعا ده.»
که شواهد کمزوري وي، باید ووایو: «تر اوسه نه ده ثابته شوې.»
او که قوي مستقل شواهد موجود وي، بیا یې د حقیقت په توګه ارزولی شو.
پایله
نړۍ واقعاً د قدرتونو له سیالۍ خالي نه ده. لوی دولتونه د نفوذ ساحې لري، استخباراتي ادارې پټې چارې ترسره کوي، اقتصادي شبکې پر سیاست اغېز کوي او نړیوال سازمانونه د هېوادونو پر پرېکړو اغېزمنېدای شي.
خو له دې واقعیتونو څخه د برمودا یا اصفهان د «نړیوال پټ حکومت» په توګه یادول، یا دا ویل چې ټول جمهوررئیسان یوازې ګوډاګیان دي، تر اوسه د باور وړ او خپلواکو شواهدو له مخې نه دي ثابت شوي.
شاید د نړۍ تر ټولو لویه معما دا نه وي چې «یو پټ مشر څوک دی؟»
بلکې دا وي چې په ښکاره نړۍ کې کوم ځواکونه، کومې ادارې، کومې اقتصادي ګټې او کومې ستراتیژیکې اړیکې د انسانانو پر برخلیک اغېز کوي؟
او د دې پوښتنې ځواب د افسانو په لټولو نه، بلکې د اسنادو، تاریخ، اقتصاد، استخباراتي مطالعاتو او واقعي سیاسي اړیکو په څېړلو کې موندل کېږي.
ځکه حقیقت، که هر څومره پټ وي، بالاخره د سند او شواهدو غوښتنه کوي، یوازې د رازونو په ژبه نه ثابتېږي.
دولت وزيري
کلیدي ټکي
د لیکوال په اړه
Dawlat Wziri
Jalalabad, AFGHANISTAN
