د سپټمبر ۱۱مې پټ اسناد؛ له واشنګټن تر کابله د یوې اوږدې جګړې سیوری
د سپټمبر ۱۱مې بریدونو ۲۵ کاله وروسته د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (CIA) لهخوا د ولسمشرانو د ورځنیو استخباراتي لنډیزونو ۷۱ اسنادو خپرېدل، یوازې د یوه تاریخي برید د بیا یادولو موضوع نه ده.
د سپټمبر ۱۱مې پټ اسناد؛ له واشنګټن تر کابله د یوې اوږدې جګړې سیوری
د سپټمبر ۱۱مې بریدونو ۲۵ کاله وروسته د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (CIA) لهخوا د ولسمشرانو د ورځنیو استخباراتي لنډیزونو ۷۱ اسنادو خپرېدل، یوازې د یوه تاریخي برید د بیا یادولو موضوع نه ده؛ بلکې دا اسناد یو ځل بیا هغه پوښتنه راژوندۍ کوي چې د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر له ۱۱مې مخکې امریکايي استخباراتي ادارو څه معلومات لرل، د القاعدې د ګواښ په اړه یې څه اټکلونه کړي وو او ولې د موجودو معلوماتو باوجود د داسې ستر برید مخه ونه نیول شوه؟
د CIA په وینا، دغه ۷۱ اسناد د ۹/۱۱ په تړاو د ولسمشرانو د ورځنیو استخباراتي اسنادو تر ټولو لویه لړۍ ده. په دغو اسنادو کې د ۱۹۹۸ کال له راپورونو نیولې د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر تر ۱۲مې پورې معلومات شامل دي. اسناد ښيي چې امریکايي استخباراتي چارواکو د اسامه بن لادن او القاعدې د فعالیتونو، په امریکا کې د احتمالي بریدونو، د الوتکو د تښتولو او ان پر امریکايي خاوره د بریدونو د احتمال په اړه له کلونو وړاندې اندېښنې لرلې.
د ۱۹۹۸ کال په یوه استخباراتي راپور کې ویل شوي چې بن لادن ښايي په امریکا کې بریدونو ته زیات لومړیتوب ورکړی وي. په بل راپور کې ان دا احتمال مطرح شوی و چې القاعده ښايي له چاودېدونکو توکو ډکه الوتکه د امریکا پر یوه ښار وغورځوي. د ۱۹۹۸ کال په وروستیو کې د الوتکو د تښتولو د روزنې په اړه هم معلومات موجود وو.
خو د دغو اسنادو تر ټولو مهم درس ښايي دا نه وي چې «امریکا په هر څه پوهېده»؛ بلکې دا دی چې استخباراتي معلومات هغه مهال تر ډېره مبهم، ټوټه ټوټه او له عملیاتي پلوه ناکافي وو. د ۹/۱۱ کمېسیون هم وروسته دې پایلې ته ورسېد چې ستونزه یوازې د معلوماتو په نشتوالي کې نه وه، بلکې د ادارو ترمنځ د معلوماتو د شریکولو، تحلیل او پرېکړې په برخه کې هم جدي نیمګړتیاوې موجودې وې.
افغانستان؛ د ۹/۱۱ له کیسې سره تړلی تر ټولو مهم فصل
د سپټمبر ۱۱مې له بریدونو وروسته افغانستان د نړیوال سیاست پر مرکز بدلېدل.
هغه مهال اسامه بن لادن په افغانستان کې و او د وخت اسلامي امارت نوموړی خپل «مېلمه» باله. تازه خپاره شوي اسناد ښيي چې امریکايي چارواکي د اسلامي امارت او بن لادن ترمنځ اړیکې او د هغه د فعالیتونو په اړه له کلونو وړاندې اندېښمن وو. د ۱۹۹۸ کال په یوه راپور کې ویل شوي چې طالبان د شوروي پر وړاندې د جګړې پر مهال د بن لادن د مرستو له امله هغه ته د سخت دریځ غوره کولو ته زړه نه ښه کوي او د هغه د فعالیتونو د څار یا کنټرول په برخه کې زړه نازړه دي.
همدا موضوع وروسته د افغانستان د برخلیک له تر ټولو مهمو نړیوالو شخړو شوه.
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر له بریدونو وروسته متحده ایالاتو د وخت له واکمنانو وغوښتل چې اسامه بن لادن وسپاري. د غوښتنې نه منل او د القاعدې د افغانستان له خاورې د فعالیتونو موضوع د امریکا د پوځي مداخلې لپاره د اصلي دلیلونو له منځه شوه. د ۲۰۰۱ کال په اکټوبر کې امریکا او متحدینو یې په افغانستان کې پوځي عملیات پیل کړل.
له همدې ځایه د افغانستان لپاره د ۹/۱۱ کیسه د نیویارک له لوړو ودانیو د کابل، کندهار، ننګرهار، خوست، هلمند او د افغانستان د ګڼو نورو سیمو تر ښارونو، کلیو او بانډو پورې وغځېده.
افغانستان د ۹/۱۱ له بریدونو وروسته د امریکا د ترهګرۍ ضد جګړې اصلي ډګر شو؛ خو د دې جګړې اغېزې یوازې د القاعدې او اسلامي امارت ترمنځ په جګړه محدودې نه وې. د دوو لسیزو په اوږدو کې د افغانانو د ژوند، سیاست، اقتصاد، امنیت، کډوالۍ او ټولنیز جوړښت پر ډېرو برخو یې ژور اغېز وکړ.
د امریکا پوځي حضور په ۲۰۲۱ کال کې پای ته ورسېد خو د افغانستان د ۲۰ کلنې جګړې میراث لا هم د هېواد په سیاست او اقتصاد کې محسوس دی. د جګړې له پای وروسته هم افغانستان د نړیوالې ترهګرۍ، بشري وضعیت، اقتصادي ستونزو او له نړۍ سره د اړیکو د څرنګوالي له امله د نړیوالو بحثونو برخه پاتې شوی دی.
په دې مانا چې د ۹/۱۱ تاریخ د افغانستان لپاره یوازې د ۲۰۰۱ کال د یوې ورځې تاریخ نه دی؛ بلکې هغه پېښه ده چې د افغانستان د معاصر تاریخ پر تېرو دوو لسیزو یې مستقیم اغېز وکړ.
د امریکا پالیسي؛ له ترهګرۍ ضد جګړې تر نړیوالې امنیتي سټراټيژۍ
د سپټمبر۱۱مې د امریکا بهرنۍ او امنیتي پالیسي په بنسټیز ډول بدله کړه.
له دې مخکې د امریکا د ملي امنیت بحثونه د سړې جګړې له میراث، د دولتونو ترمنځ سیالۍ او دودیزو پوځي ګواښونو سره ډېر تړلي وو. خو له ۹/۱۱ وروسته «ترهګرۍ ضد جګړه» د امریکا د بهرني سیاست او ملي امنیت په محور بدله شوه.
امریکا د افغانستان تر څنګ په ۲۰۰۳ کال کې پر عراق هم برید وکړ. که څه هم د عراق جګړه په مستقیم ډول د ۹/۱۱ له بریدونو سره تړلې نه وه، خو د واشنګټن پراخې ترهګرۍ ضد سټراټيژۍ او د «مخنیوي جګړې» سیاست په نړیوال امنیتي چاپېریال کې لوی بدلون رامنځته کړ.
د امریکا استخباراتي او امنیتي ادارې پراخې شوې، د کورني امنیت جوړښت بدل شو، د هوايي سفر امنیت سخت شو، د څارنې او استخباراتي عملیاتو واکونه پراخ شول او د نړیوالو وسله والو شبکو د تعقیب لپاره د هېوادونو ترمنځ استخباراتي همکاري زیاته شوه.
خو د دې پالیسۍ په اړه بحثونه هم ورسره پیدا شول: تر کومه ځایه د ملي امنیت په نوم د افرادو د محرمیت حق محدودېدای شي؟ د استخباراتي څارنې حد باید څومره وي؟ او ایا د ترهګرۍ پر وړاندې پوځي ځواک اوږدمهاله امنیت تضمینولی شي؟
د تلفاتو بیه؛ یوازې نږدې ۳۰۰۰ کسان نه وو
د ۹/۱۱ مستقیمو بریدونو نږدې ۳۰۰۰ کسان ووژل، خو د دې پېښې انساني بیه تر هغه ډېره لوړه شوه.
د افغانستان او عراق جګړو په زرګونو امریکايي او ائتلافي سرتېري ووژل، خو تر ټولو لویه انساني بیه د هغو هېوادونو ملکي وګړو ورکړه چې جګړې پکې وشوې.
په افغانستان کې د دوو لسیزو جګړې په ترڅ کې لسګونه زره افغان ملکي وګړي او امنیتي ځواکونه ووژل شول. میلیونونه کسان بېځایه او کډوال شول او د هېواد د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ یوه مهمه برخه د جګړې له امله اغېزمنه شوه.
د امریکا او متحدینو لپاره هم د جګړې لګښت یوازې د وژل شویو سرتېرو په شمېر نه سنجول کیږي. د میلیاردونو او تریلیونونو ډالرو پوځي او بیا رغنیز لګښتونه، د جګړې روانو عملیاتو، د پخوانیو سرتېرو د درملنې او نورو اوږدمهالو لګښتونو د امریکا پر اقتصاد او بودجې هم دروند بار واچاوه.
له همدې امله، د ۹/۱۱ د ۲۵مې کلیزې په مناسبت اصلي پوښتنه یوازې دا نه ده چې «څوک بریدګر وو؟»؛ مهمه پوښتنه دا ده چې د یوې ورځې بریدونو نړۍ په راتلونکو ۲۵ کلونو کې څومره بدله کړه او د دې بدلون بیه چا پرې کړه؟
نیویارک؛ د زهرجنې هوا پټ پاتې شوی فصل
د ۹/۱۱ د نویو اسنادو بل مهم اړخ په نیویارک کې د هوا د ککړتیا په اړه د ښاروالۍ د څه باندې ۱۷۰ زره مخونو اسنادو خپرېدل دي.
دغه اسناد د نړیوال سوداګریز مرکز له سقوط وروسته د هوا د کیفیت، روغتیايي خطرونو او د ښار د ادارو د غبرګون په اړه معلومات وړاندې کوي. د اسنادو خپرېدل یو ځل بیا دا بحث راپورته کوي چې چارواکي د زهرجنو موادو له خطرونو څومره خبر وو او د خلکو د خوندیتوب لپاره یې څه اقدامات کړي وو.
د دې موضوع اهمیت په دې کې دی چې د ۹/۱۱ انساني زیانونه د بریدونو په ورځ پای ته ونه رسېدل. د ژغورنې کارکوونکي، پولیس، اور وژونکي، د سیمې اوسېدونکي او نور کسان وروسته هم له روغتیايي ستونزو سره مخ شول.
په دې توګه د ۹/۱۱ میراث دوه اړخونه لري: یو یې هغه کسان دي چې په هماغه ورځ ووژل شول او بل یې هغه کسان دي چې د بریدونو له دوړو، زهرجنو موادو او وروسته رامنځته شوو روغتیايي ستونزو سره یې کلونه ژوند وکړ.
نړۍ څنګه بدله شوه؟
له ۹/۱۱ وروسته نړیوال امنیتي چاپېریال د پخوا په څېر پاتې نه شو.
د هوايي سفر امنیت سخت شو. د سرحدونو څارنه پراخه شوه. استخباراتي معلومات د هېوادونو ترمنځ په بېساري ډول شریک شول. د ترهګرۍ ضد قوانین په ډېرو هېوادونو کې سخت شول. د انټرنېټ، بانکي معاملاتو، مخابراتو او سفرونو د څارنې لپاره نوي میکانیزمونه رامنځته شول.
خو د ۹/۱۱ اغېز یوازې امنیتي نه و.
په اسلامي نړۍ کې د امریکا د پوځي حضور پر وړاندې مخالفت زیات شو. د عراق او افغانستان جګړو په سیمه کې د سیاسي بېثباتۍ او وسلهوالو ډلو د پراختیا لپاره نوي شرایط رامنځته کړل. القاعده کمزورې شوه، اسامه بن لادن په ۲۰۱۱ کال کې ووژل شو، خو ورپسې داعش په عراق او سوریه کې راڅرګند شو او د «نړیوالې ترهګرۍ» بڼه یې تر یوه حده بدله کړه.
له بلې خوا، د کډوالۍ، له اسلامه ډار (اسلامهراسي)، د مسلمانانو د امنیتي څارنې او د کډوالو د منفي انځور په اړه بحثونه هم په لوېدیځو ټولنو کې زیات شول.
یانې ۹/۱۱ یوازې د امریکا پر امنیتي سیاست اغېز ونه کړ؛ بلکې د مسلمانانو، کډوالو، جګړې، ترهګرۍ او نړیوال امنیت په اړه یې د میلیونونو خلکو لیدلوری هم بدل کړ.
له یوې لویې جګړې وروسته؛ راتلونکی به څه وي؟
د ۹/۱۱ له بریدونو ۲۵ کاله وروسته نړۍ یو ځل بیا د نړیوال امنیت د بدلېدونکي پړاو پر درشل ولاړه ده.
د ترهګرۍ هغه ګواښ چې لا هم له منځه نه دی تللی، خو بڼه یې بدله شوې ده. نن نړیوال امنیت یوازې د القاعدې یا داعش په څېر ډلو پر وړاندې د پوځي عملیاتو موضوع نه ده. د آنلاین افراطیت، سایبري بریدونو، مصنوعي ځیرکتیا، ډرونونو، جعلي معلوماتو او د ټولنیزو شبکو له لارې د افراطي نظریاتو د خپرېدو خطرونه د امنیت نوې جبهې جوړوي.
هم مهاله، د نړۍ ستر قدرتونه یو ځل بیا د جیوپولیټیک سیالۍ پر لور روان دي. د امریکا او چین رقابت، د روسیې او لوېدیځ ترمنځ کړکېچ، په منځني ختیځ کې شخړې او د نړۍ د قدرتونو د توازن بدلون ښيي چې راتلونکی نړیوال امنیت به یوازې د ترهګرۍ ضد جګړې پر محور نه څرخي.
له همدې امله، د ۹/۱۱ له اسنادو یو مهم درس دا دی چې ستر امنیتي ګواښونه تل په یوه ورځ نه راڅرګندېږي؛ ډېر وخت یې نښې له کلونو وړاندې موجودې وي. ستونزه دا ده چې دولتونه څنګه دغه نښې تشخیصوي، څنګه یې سره شریکوي او کله پرې اقدام کوي.
۲۵ کاله وروسته اصلي پوښتنه
د CIA نوي اسناد ښايي د ۹/۱۱ د کیسې ټولې تشې ډکې نه کړي. خپله خپاره شوي اسناد هم د برید د پلان په اړه داسې معلومات نه وړاندې کوي چې د پخوانیو موندنو بنسټیز تصویر بدل کړي.
خو دوی یو مهم حقیقت بیا روښانه کوي: د ۹/۱۱ تر بریدونو وړاندې د القاعدې او بن لادن په اړه خبردارۍ موجودې وې؛ ستونزه د دغو معلوماتو په راټولولو، تحلیل، شریکولو او پر وخت اقدام کې وه.
او د افغانستان لپاره د دې کیسې تر ټولو مهم درس شاید دا وي چې کله یو نړیوال ګواښ په یوه هېواد کې ریښه ولري، د هغې پایلې یوازې په هغه هېواد کې نه پاتې کېږي. افغانستان د ۹/۱۱ له امله د یوې نړیوالې جګړې په مرکز بدل شو خو د جګړې پای هم د افغانستان لپاره د ستونزو پای نه و.
۲۵ کاله وروسته، د ۹/۱۱ نویو اسنادو پرانیستل باید یوازې د تېر وخت د بیا کتنې وسیله نه وي. دا باید د راتلونکي لپاره هم یو خبرداری وي: استخباراتي معلومات که هر څومره مهم وي، هغه وخت ارزښت لري چې دولتونه یې په سمه توګه تحلیل، شریک او پر وخت د مناسب اقدام لپاره وکاروي.
د ۹/۱۱ تاریخ ښيي چې یوه ورځ نړۍ بدلولای شي؛ خو د هغې ورځې سیوری ښايي د نسلونو لپاره پاتې شي. د نیویارک له برجونو تر افغانستانه، له واشنګټنه تر بغداد پورې، د دې پېښې اغېزې لا هم ختمې شوې نه دي.
او شاید د راتلونکو ۲۵ کلونو تر ټولو مهمه پوښتنه دا وي: ایا نړۍ به له ۹/۱۱ دا زده کړي چې د امنیت لپاره یوازې جګړه کافي نه ده، که بیا به د راتلونکو ګواښونو پر وړاندې هم د هماغو پخوانیو تېروتنو تکرار ته انتظار باسي؟