۵۰ میلیارد ډالر
"ولې د افغانستان د نفتو بوی اسلاماباد ته ورسېد؟" افغانستان یوازې د جګړو، فقر او ویجاړیو نوم نه دی، د دې خاورې تر وچو غرونو او پراخو دښتو لاندې داسې طبیعي شتمنۍ پرتې دي چې که په سمه توګه مدیریت شي، د یوه نسل اقتصادي برخلیک بدلولای شي.
"ولې د افغانستان د نفتو بوی اسلاماباد ته ورسېد؟"
افغانستان یوازې د جګړو، فقر او ویجاړیو نوم نه دی، د دې خاورې تر وچو غرونو او پراخو دښتو لاندې داسې طبیعي شتمنۍ پرتې دي چې که په سمه توګه مدیریت شي، د یوه نسل اقتصادي برخلیک بدلولای شي.
اوس د افغانستان د نفتو او ګازو د اکتشاف په برخه کې د سعودي پانګونې خبرونه خپرېږي، د سعودي «ډیلټا انرژي» شرکت له افغانستان سره د هایدروکاربنونو د اکتشاف په اړه مهم تړونونه لاسلیک کړي او د اوږدې مودې د احتمالي پانګونې رقم تر لسګونو میلیاردونو ډالرو رسېدلای شي.
همدا خبره ده چې د سیمې د ځینو هېوادونو لپاره یې د اندېښنې زنګونه وهلي دي.
ولې؟
ځکه افغانستان که د خپلو طبیعي زیرمو له لارې اقتصادي پیاوړتیا پیدا کړي، د سیمې په معادلو کې به یې وزن هم ورسره زیاتېږي.
پاکستان له کلونو راهیسې هڅه کړې چې افغانستان د خپل اقتصادي او ستراتیژیک نفوذ په ساحه کې وساتي. خو اوس که افغانستان له سعودي، منځنۍ اسیا او نورو هېوادونو سره مستقیمې اقتصادي اړیکې پراخې کړي، نو د اسلاماباد لپاره د افغانستان اهمیت له یوې بلې زاویې مطرح کېږي.
د افغانستان تر ځمکې لاندې څه دي؟
افغانستان د نفتو، ګازو، مسو، اوسپنې، لیتیم او نورو طبیعي زیرمو له پلوه د پام وړ ظرفیت لري. ستونزه دا نه وه چې افغانستان شتمني نه لري، ستونزه دا وه چې جګړو، بېثباتۍ او کمزوري اقتصادي مدیریت د دې شتمنیو د استخراج مخه نیولې وه.
اوس که نړیواله پانګونه راشي، اکتشافات عملي شي او د نفتو او ګازو تجارتي زیرمې ثابتې شي، نو د افغانستان اقتصادي نقشه بدلېدلای شي.
خو دلته یوه مهمه خبره باید هېره نه کړو:
۵۰ میلیارد ډالر باید داسې ونه ښودل شي چې ګواکې سبا به ۵۰ میلیارد ډالر افغانستان ته نغدې راشي.
دا رقم د اوږدې مودې د احتمالي پانګونې او پراختیا له پروګرامونو سره تړاو لري، اصلي ارزښت یې هغه وخت څرګندېږي چې اکتشافات بریالي شي، استخراج پیل شي او پروژې په عملي ډول پلې شي.
ولې پاکستان باید اندېښمن وي؟
که افغانستان د خپل نفت او ګاز تولید زیات کړي، د انرژۍ وارداتو ته یې اړتیا کمېږي.
که د ګازو نللیکې، سړکونه، رېللارې او د انرژۍ نورې شبکې جوړې شي، افغانستان د منځنۍ اسیا او جنوبي اسیا ترمنځ په یوه مهم اقتصادي پل بدلېدلای شي.
او که افغانستان د خپل جغرافیایي موقعیت له برکته د انرژۍ او سوداګرۍ د انتقال مرکز شي، نو هغه هېواد به نور د مرستو محتاجه جغرافیه نه وي، بلکې د سیمې د اقتصاد یوه مهمه برخه به وي.
همدا بدلون دی چې د پاکستان لپاره یې ستراتیژیکه محاسبه پیچلې کوي.
پاکستان ته شاید دا پوښتنه پیدا شي:
که افغانستان خپل طبیعي منابع استخراج کړي، له سعودي او نورو پانګهوالو سره مستقیمې اړیکې جوړې کړي او د منځنۍ اسیا له بازارونو سره ونښلي، نو بیا به د افغانستان اقتصادي راتلونکی تر کومه د پاکستان پر لارو او تصمیمونو پورې تړلی وي؟
ځواب روښانه دی:
تکیه به کمه شي.
«افغانستان دې همداسې کمزوری پاتې شي»؛ دا دوره باید ختمه شي
افغانستان باید د هېڅ هېواد د کمزورتیا په بدل کې خپله راتلونکې جوړه نه کړي.
موږ نه د پاکستان دښمني غواړو، نه د کوم بل هېواد سره جګړه، خو دا حق لرو چې خپله خاوره، خپلې اوبه، خپل کانونه، خپل نفت او خپل ګاز د خپل ملت د سوکالۍ لپاره وکاروو.
که پاکستان د افغانستان له پرمختګ څخه وېره لري، نو د افغانستان د اقتصادي کمزوري کولو پر ځای دې د ګډ اقتصاد، ترانزیټ او تجارت لاره غوره کړي.
ځکه د افغانستان اقتصادي پرمختګ د پاکستان لپاره هم فرصت دی، که اسلاماباد یې د فرصت په سترګه وګوري.
سعودي ولې افغانستان ته ګوري؟
سعودي عربستان غواړي خپله اقتصادي راتلونکې یوازې په نفتو پورې محدوده نه کړي. د پانګونې، انرژۍ او سیمهییزو بازارونو پراخول د سعودي د اوږدمهاله اقتصادي سیاست یوه مهمه برخه ده.
افغانستان بیا د منځنۍ او جنوبي اسیا ترمنځ ځانګړی جغرافیایي موقعیت لري.
نو که سعودي پانګهوال افغانستان ته راځي، موضوع یوازې د یوې څاه کیندلو موضوع نه ده، موضوع د یوه داسې اقتصادي دهلېز د جوړېدو امکان هم دی چې افغانستان، منځنۍ اسیا، ایران، پاکستان او د سیمې نور بازارونه سره وصل کړي.
افغانان باید هوښیار وي
دلته باید احساسات پرېکړه ونه کړي، ملي ګټې باید پرېکړه وکړي.
افغانستان باید له هر بهرني پانګهوال سره داسې قراردادونه وکړي چې:
د افغانستان حاکمیت خوندي وي،
د طبیعي زیرمو د عوایدو لویه برخه د افغان ولس په ګټه وي،
قراردادونه شفاف وي،
د چاپېریال ساتنه جدي ونیول شي،
د سیمې خلکو ته د کار زمینه برابره شي،
د عوایدو د حیفومیل مخه ونیول شي،
او د نفت او ګاز ترڅنګ د تصفیې، برېښنا او صنعتي پروسس زمینه هم په افغانستان کې برابره شي.
ځکه خام نفت ایستل یوه خبره ده، خو د نفتو پر بنسټ صنعت جوړول بله خبره ده.
افغانستان باید یوازې د خپلې خاورې زیرمې ونه پلوري، باید د هغو پر بنسټ اقتصاد جوړ کړي.
او د پاکستان لپاره وروستی پیغام
پاکستان دې په یاد ولري:
افغانستان د چا د شا انګړ نه دی.
افغانستان یو خپلواک هېواد دی چې حق لري له سعودي عربستان، چین، روسیې، ایران، منځنۍ اسیا، اروپا او د نړۍ له هر هېواد سره خپلې اقتصادي اړیکې ولري.
که پاکستان د افغانستان د اقتصادي پرمختګ مخه نیسي، تاریخ به وښيي چې دا سیاست د اسلاماباد لپاره څومره ګټور و.
خو که پاکستان د افغانستان له پرمختګ سره همکاري وکړي، د دواړو هېوادونو ترمنځ به تجارت، ترانزیټ او انرژي د جګړې پر ځای د اړیکو نوی فصل پرانیزي.
د افغانستان طبیعي زیرمې باید د افغانستان د راتلونکي د جوړولو وسیله شي، نه د بل چا د سیاست قرباني.
نن که د افغانستان د نفتو او ګازو بوی تر اسلاماباده رسېدلی وي، سبا کېدای شي د افغانستان د اقتصادي پرمختګ غږ تر منځنۍ اسیا، خلیج او د نړۍ تر بازارونو ورسېږي.
او هغه ورځ به افغان ولس یوازې دا نه وایي چې:
«موږ طبیعي شتمني لرله.»
بلکې وایي به:
«موږ خپله شتمني په خپل عقل، خپل مدیریت او د خپل ملت په ګټه وکاروله.»
درنښت
دولت" وزیري"
کلیدي ټکي
د لیکوال په اړه
Dawlat Wziri
Jalalabad, AFGHANISTAN